Tôi đến với buổi ra mắt Cuốn sách ảnh Hà Nội 1987 và cảm giác như vừa mở một cánh cửa thời gian. Cuốn sách ảnh của Jean-Charles Sarrazin không chỉ là một tuyển tập nghệ thuật. Nó giống một cuốn nhật ký bằng hình ảnh, kể lại câu chuyện về một Hà Nội đang ở lằn ranh giữa quá khứ hậu chiến và những ngày đầu đổi mới, nơi mọi thứ còn mộc, còn chậm, nhưng ẩn dưới là một sức sống rất mạnh mẽ.
Jean-Charles kể với tôi rằng cơ duyên đến Việt Nam bắt đầu từ một buổi tiệc ở Paris khi ông gặp nhà thơ Cù Huy Cận. Chỉ một câu gợi mở đầy dí dỏm của nhà thơ và học bổng từ Bộ Ngoại giao Pháp đã đưa chàng nghệ sĩ trẻ 22 tuổi đến một nơi mà còn rất ít người đặt chân đến để học tập. Ông chọn Hà Nội như một cuộc phiêu lưu nghệ thuật. Và từ đây, hành trình ghi lại đời sống của thành phố bằng hai chiếc máy ảnh 24×36 bắt đầu.
Ông theo học tại Đại học Mỹ thuật Công nghiệp và cả Mỹ thuật Yết Kiêu. Bạn bè, thầy cô, những nghệ sĩ Việt Nam thời ấy đã mở cho ông cánh cửa vào một Hà Nội đầy bí ẩn và chân thật. Ông đạp xe đi khắp các con phố, theo tàu điện len lỏi trong thành phố, đi thực tế về ngoại thành, đến chùa làng, xem hội, tiếp xúc với những người lao động, sinh viên và cả những câu chuyện đời thường mà ông bị thôi thúc phải lưu giữ lại. Tất cả trở thành chất liệu cho cuốn Hà Nội 1987 được tái hiện gần bốn thập kỷ sau.
Khi lật từng trang sách, tôi thấy Hà Nội trong trẻo và gai góc. Thành phố hiện lên với những góc đường vắng lặng, những khuôn mặt hồn hậu, những khoảnh khắc giản dị mà giờ chỉ còn nằm trong ký ức. Hơn 200 bức ảnh, phần lớn là đen trắng, xen một vài tấm màu hiếm hoi, phản ánh một Hà Nội vừa khó khăn vừa lãng mạn, vừa cũ kỹ vừa tràn đầy hi vọng của thời kỳ đổi mới. Cuốn sách được in bằng ba ngôn ngữ Việt – Pháp – Anh, đi kèm lời giới thiệu của họa sĩ Trần Trọng Vũ và nhà văn Thuận, càng khiến hành trình trở về quá khứ này thêm nhiều ý nghĩa.
Trong buổi ra mắt, tôi nghe Sarrazin nói về niềm vui khi thấy công chúng tìm thấy mảnh ghép ký ức của chính mình trong những bức ảnh. Ông còn hy vọng rằng biết đâu con cháu của những người xuất hiện trong ảnh sẽ nhận ra ông bà mình ở đó. Franck Bolgiani, Tùy viên Văn hóa và Giám đốc Viện Pháp tại Hà Nội, gọi cuốn sách là “chứng nhân sống động” của một thời khắc chuyển mình lớn của Việt Nam. Và đúng vậy, từng khuôn hình đều có giá trị như một lát cắt lịch sử.
Nhà văn Thuận nói rằng những tấm ảnh của Jean-Charles đánh thức trong chị mùi hương, màu sắc, ký ức gia đình và tuổi thơ. Còn họa sĩ Trần Trọng Vũ nhớ về những ngày rong ruổi cùng “Jăng” khắp phố phường Hà Nội. Một chàng trai Pháp trẻ tuổi mà thuộc Hà Nội hơn cả người bản xứ, biết những hàng ăn không bảng hiệu, uống rượu như người Việt, thích len vào từng ngách nhỏ để tìm chất liệu cho nghệ thuật của mình.
Hà Nội 1987 không chỉ là sách ảnh. Với tôi, nó là chiếc hộp ký ức mở ra cả một thời đại. Một Hà Nội đang đi qua những năm tháng đổi thay, với vẻ đẹp mong manh, thô ráp mà lạ kỳ thân thương. Và tôi tin ai từng gắn bó với thành phố này sẽ tìm được đâu đó Hà Nội của riêng mình trong những khuôn hình ấy.
Jean-Charles Sarrazin là một nhiếp ảnh gia tới từ Pháp, đồng thời cũng là một tác giả và họa sĩ minh họa nổi tiếng.
Ông cũng thường xuyên trở lại Việt Nam với tư cách là tác giả, họa sĩ minh họa và nhiều vai trò liên quan tới hoạt động xuất bản, văn hóa đọc. Các tác phẩm thiếu nhi của ông được Nhã Nam xuất bản tiếng Việt từ năm 2020. 2023, ông có triển lãm cá nhân ở Viện Pháp Hà Nội. Một số tác phẩm của ông đã được xuất bản ở Việt Nam như: Xin chào cô Thần Chết, Chào cô chào bác đi con!, Vì con yêu mẹ.
Ảnh: Nguyễn Hà Nam
