Khi mới 8 tuổi, Trang Nguyễn từng nhìn qua hàng rào nhà hàng xóm và chứng kiến một hình ảnh mà cô chưa bao giờ có thể quên. Trong khoảng sân rộng được quây kín, một con gấu đen nằm ngửa, tứ chi bị trói chặt, trong khi mật bị lấy ra khỏi cơ thể nó. Nhiều đứa trẻ ở độ tuổi ấy có lẽ đã ngoảnh mặt đi. Nhưng Trang thì không. Ngay lúc đó, cô tự hứa với mình rằng sẽ làm tất cả những gì có thể để không con vật nào phải chịu sự đối xử như vậy nữa.
Hơn ba thập kỷ sau, lời hứa ấy đã đưa cô đi từ những cánh rừng ở châu Phi đến giảng đường Cambridge, rồi trở về Việt Nam, nơi cô hiện là người sáng lập và điều hành WildAct — tổ chức phi lợi nhuận do chính cô thành lập, với mục tiêu đưa bảo tồn động vật hoang dã đến gần hơn và trở nên dễ tiếp cận hơn với mọi người.
Con đường ấy chưa bao giờ thẳng tắp hay dễ dàng. Ước mơ của Trang từng bị nhiều người xung quanh xem là một tưởng tượng trẻ con, thứ mà một cô bé Việt Nam rồi cũng sẽ sớm từ bỏ khi lớn lên. Nhưng cô đã không làm vậy. Trang giành được học bổng toàn phần để theo học ngành bảo tồn động vật hoang dã tại Vương quốc Anh, hoàn thành hai bằng thạc sĩ, trong đó có một bằng tại Cambridge, trước khi nhận bằng tiến sĩ về Quản lý Đa dạng sinh học tại Đại học Kent vào năm 2018.
Trên hành trình ấy, cô tích lũy kinh nghiệm thực địa tại nhiều khu vực ở châu Phi và châu Á, đồng thời tham gia các chiến dịch điều tra bí mật nhằm triệt phá những đường dây buôn bán động vật hoang dã trái phép – công việc sau này được ghi lại trong loạt phim Planet Earth III của BBC. Nhưng bước ngoặt lớn nhất trong cuộc đời Trang lại đến vào năm 2013, khi cô vẫn đang học tại Cambridge và nhận chẩn đoán ung thư. Biến cố ấy buộc cô phải đối diện với một câu hỏi mang tính quyết định: nếu không phải bây giờ, thì còn chờ đến bao giờ? Và chính từ khoảnh khắc đó, WildAct ra đời.
Điều làm nên sự khác biệt của WildAct nằm ở niềm tin rằng bảo tồn sẽ không thể thành công nếu không đặt con người ở vị trí trung tâm. Thay vì xem cộng đồng địa phương là trở ngại, Trang coi họ là những đối tác quan trọng nhất – những người hiểu cánh rừng rõ hơn ai hết, và cũng là những người có khả năng lớn nhất để bảo vệ hoặc tàn phá nó.
Nhân Ngày Trái Đất, Esquire Việt Nam đã có cuộc trò chuyện cùng Trang Nguyễn về hành trình làm nghề, những trở ngại từng trải qua và triết lý đứng sau một trong những tiếng nói đáng chú ý nhất của lĩnh vực bảo tồn tại Việt Nam.
Esquire Việt Nam: Nhiều người thường hình dung những người làm bảo tồn lúc nào cũng gắn liền với rừng sâu. Nhưng trên thực tế, một ngày làm việc điển hình của bạn diễn ra như thế nào?
Trang Nguyễn: Đó là một hình dung rất dễ hiểu, nhưng thực tế lại khá khác. Trong một ngày làm việc bình thường, tôi chủ yếu tập trung vào việc xây dựng và quản lý dự án, thực hiện nghiên cứu, phối hợp với các đối tác và làm việc chặt chẽ với nhiều bên liên quan. Một phần quan trọng khác trong công việc của tôi là phát triển năng lực cho đội ngũ và cộng đồng.
Càng làm lâu, tôi càng nhận ra rằng những phần việc mang tính chiến lược và điều phối như vậy quan trọng không kém gì công việc ngoài thực địa. Chính chúng tạo nền tảng để các sáng kiến bảo tồn không chỉ tạo ra tác động trong ngắn hạn, mà còn có thể duy trì và mở rộng một cách bền vững về lâu dài.
Bạn có thể chia sẻ cụ thể hơn về cách WildAct triển khai công việc trên thực tế, đặc biệt là ba nhóm đối tượng mà tổ chức đang tập trung hướng đến, cũng như cách những người bình thường có thể tham gia và đóng góp?
Thông qua dự án Friends of the Forest, chúng tôi hỗ trợ các lực lượng tuyến đầu bằng những hoạt động nâng cao năng lực, đặc biệt là trong việc ứng dụng công nghệ, để họ có thể bảo vệ động vật hoang dã hiệu quả hơn ngay tại thực địa.
Với các cộng đồng sinh sống trong và xung quanh khu bảo tồn, WildAct tập trung vào việc cải thiện sinh kế, hỗ trợ giáo dục và tạo ra những cơ hội thiết thực để người dân địa phương có thể trở thành những người bảo vệ rừng một cách chủ động, thay vì bị đẩy về phía các hoạt động như săn bắt.
Còn với công chúng rộng rãi hơn, chúng tôi chú trọng vào việc nâng cao nhận thức và truyền cảm hứng để ngày càng có nhiều người quan tâm hơn đến bảo tồn. Có một điều tôi luôn tin rất rõ: trong câu chuyện bảo tồn, tôi không thực sự xem ai là “người bình thường” cả. Mỗi người đều có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ, như tìm hiểu thêm về động vật hoang dã, đưa ra lựa chọn có ý thức để không tiêu thụ các sản phẩm từ động vật hoang dã, hoặc đơn giản là chia sẻ kiến thức với những người xung quanh. Bảo tồn là trách nhiệm và cũng là phần việc của tất cả chúng ta.
Tôi không thực sự xem ai là “người bình thường” cả. Mỗi người đều có thể bắt đầu từ tìm hiểu thêm về động vật hoang dã, đưa ra lựa chọn có ý thức để không tiêu thụ các sản phẩm từ động vật hoang dã, hoặc đơn giản là chia sẻ kiến thức với những người xung quanh. Bảo tồn là trách nhiệm và cũng là phần việc của tất cả chúng ta.
Thách thức lớn nhất trong sự nghiệp của bạn là gì?
Một trong những thách thức lớn nhất, không chỉ ở Việt Nam mà còn ở nhiều nơi trên thế giới, là việc phải vượt qua những định kiến giới trong một lĩnh vực vẫn còn do nam giới chiếm ưu thế. Ở giai đoạn đầu của hành trình này, tôi từng bị nói thẳng rằng mình không thể tham gia một dự án nghiên cứu “chỉ vì là con gái”. Tôi cũng từng đánh mất cơ hội nhận học bổng tiến sĩ đầu tiên vì chính lý do đó.
Những trải nghiệm như vậy tất nhiên không dễ chịu, nhưng đồng thời cũng khiến tôi càng quyết tâm đi tiếp. Ngoài những thiên kiến bộc lộ trực tiếp, còn có những rào cản tinh vi hơn. Tôi nhớ từng tham dự một sự kiện nơi sinh viên được khuyên rằng, nếu muốn trở thành một nữ lãnh đạo thành công, họ nên xuất hiện theo một cách thật “dịu dàng” và mang vẻ nữ tính truyền thống. Những khoảnh khắc như vậy cho thấy các kỳ vọng về giới vẫn còn ảnh hưởng rất sâu đến cách phụ nữ được nhìn nhận trong vai trò lãnh đạo, ngay cả ở thời điểm hiện tại.
Đâu là khoảnh khắc khiến bạn cảm thấy tự hào nhất trên hành trình của mình cho đến lúc này?
Vì bảo tồn là một hành trình cả đời, nên tôi không thường nghĩ đến nó như một câu chuyện chỉ gói gọn trong một khoảnh khắc tự hào duy nhất. Điều mang lại cho tôi cảm giác trọn vẹn nhất là khi nhìn thấy sự thay đổi thực sự trong cách con người nghĩ về bảo tồn và tham gia vào nó. Một trong những ví dụ ý nghĩa nhất là công việc chúng tôi thực hiện tại Chư Yang Sin, nơi WildAct hỗ trợ những người từng đi săn chuyển sang trở thành thành viên của Tổ Cộng đồng Bảo tồn.
Thay vì xem họ là một phần của vấn đề, chúng tôi chọn cách tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ, mà nhiều khi là do thiếu lựa chọn sinh kế, rồi cùng họ tạo ra những hướng đi khác. Điều khiến tôi đặc biệt được khích lệ là, ngay cả sau nhiều năm tham gia chương trình, chưa có ai quay trở lại với việc săn bắt. Điều đó cho thấy khi con người được trao những cơ hội thực sự và được đặt niềm tin, họ không chỉ thay đổi việc mình làm, mà còn thay đổi cả cách nhìn về mối quan hệ giữa bản thân với cánh rừng.
Bạn từng tham gia những nhiệm vụ điều tra bí mật và hành trình đó còn được ghi lại trên truyền hình. Trải nghiệm ấy thực sự diễn ra như thế nào?
Mọi thứ xuất hiện trên màn hình đều là thật, và trên thực tế, nhiều lúc còn căng thẳng hơn rất nhiều so với những gì truyền hình có thể lột tả trọn vẹn. Từ khi còn nhỏ, Sir David Attenborough đã là một nguồn cảm hứng rất lớn với tôi. Tôi chưa từng nghĩ sẽ có ngày mình xuất hiện trong thế giới mà ông tạo nên, hay có cơ hội gặp một người mà mình ngưỡng mộ suốt nhiều năm đến vậy.
Chương trình lần theo hành trình làm việc của tôi tại châu Phi, nơi tôi tham gia điều tra bí mật để phanh phui và góp phần triệt phá các đường dây buôn bán động vật hoang dã trái phép. Để làm được điều đó, tôi buộc phải nhập vai một kẻ buôn bán.
Ngoài đời, tôi là người khá cởi mở và vui vẻ. Nhưng trong những tình huống ấy, tôi phải trở thành một con người hoàn toàn khác: kín kẽ hơn, kiểm soát hơn, và đủ thuyết phục để giành được lòng tin từ những người đang tham gia vào các hoạt động phi pháp. Không có gì được dàn dựng cả. Những người xuất hiện trong chương trình đều là những kẻ buôn bán thật, các sản phẩm từ động vật hoang dã được giao dịch cũng là thật, và mọi tình huống đều có thể diễn biến khó lường. Nếu thân phận của tôi bị bại lộ, đó không chỉ là việc nhiệm vụ thất bại, mà còn có thể đẩy chính tôi vào nguy hiểm nghiêm trọng. Cảm giác ấy là thứ luôn hiện hữu trong suốt toàn bộ trải nghiệm.
Không có gì được dàn dựng cả. Những người xuất hiện trong chương trình đều là những kẻ buôn bán thật, các sản phẩm từ động vật hoang dã được giao dịch cũng là thật, và mọi tình huống đều có thể diễn biến khó lường
Việt Nam đang phát triển rất nhanh. Nếu không đủ cẩn trọng, chúng ta có thể đánh mất điều gì?
Một quốc gia càng phát triển nhanh thì việc giữ cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ thiên nhiên càng trở nên quan trọng, bởi suy cho cùng, thiên nhiên không hề tách rời con người. Đó là nền tảng nâng đỡ sự sống của chúng ta. Việc khai thác tài nguyên thiếu bền vững có thể dẫn đến sự sụp đổ của hệ sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học và xuống cấp môi trường sống.
Ô nhiễm, mất rừng hay sự biến mất của các loài động vật hoang dã không chỉ là vấn đề của riêng thiên nhiên. Chúng tác động trực tiếp đến sức khỏe con người, sinh kế và cả sự ổn định kinh tế trong dài hạn. Chính phủ Việt Nam hiện cũng đã nhìn nhận rất rõ những thách thức này và có những bước đi nghiêm túc, mang tính dài hạn nhằm thúc đẩy một mô hình phát triển bền vững hơn. Đó là những tín hiệu thực sự đáng khích lệ. Nhưng tốc độ thay đổi vẫn cần tương xứng với mức độ cấp bách của vấn đề.
Theo bạn, cách tiếp cận với công tác bảo tồn tại Việt Nam cần thay đổi ra sao?
Điều cần thay đổi trước hết là mức độ tham gia của tất cả các bên. Một tác động thực sự và bền vững chỉ có thể hình thành khi mọi chủ thể đều cùng góp mặt: từ cộng đồng địa phương, doanh nghiệp, cơ quan nhà nước cho đến các tổ chức phi chính phủ. Tại WildAct, chúng tôi cố gắng đóng góp vào quá trình đó bằng cách thiết kế những dự án có khả năng kết nối nhiều nhóm khác nhau, chẳng hạn hỗ trợ cộng đồng chuyển đổi sang các mô hình sinh kế bền vững hơn như nông lâm kết hợp, hoặc trao quyền để mỗi cá nhân có thể chủ động tham gia vào việc bảo vệ rừng.
Những nỗ lực ấy không chỉ hướng đến kết quả bảo tồn đơn thuần, mà còn nhằm xây dựng một tinh thần trách nhiệm chung. Hướng đi thì đã khá rõ: nếu muốn tạo ra thay đổi thực sự và lâu dài, bảo tồn cần được triển khai theo cách hợp tác hơn, bao trùm hơn và dựa trên tư duy dài hạn.
Nếu muốn tạo ra thay đổi thực sự và lâu dài, bảo tồn cần được triển khai theo cách hợp tác hơn, bao trùm hơn và dựa trên tư duy dài hạn
Điều gì khiến bạn háo hức nhất trong năm 2026?
Có ba dự án trọng điểm mà tôi đặc biệt kỳ vọng trong năm nay. Đầu tiên là sáng kiến nông lâm kết hợp, trong đó chúng tôi cung cấp cây giống cacao và đồng hành cùng các cộng đồng sống ở vùng đệm của Vườn quốc gia Chư Yang Sin, Đắk Lắk để trồng xen cacao với các loài cây bản địa. Mô hình này vừa giúp cải thiện độ che phủ rừng, tạo nguồn thu nhập ổn định hơn cho người dân, vừa góp phần giảm sự phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng. Song song với đó, WildAct cũng sẽ mở rộng Tổ Cộng đồng Bảo tồn tại Chư Yang Sin nhằm góp phần giảm tải cho lực lượng kiểm lâm.
Bên cạnh đó, chúng tôi cũng hướng đến việc hợp tác với các doanh nghiệp để xây dựng các chương trình tập huấn về phòng ngừa bạo lực và quấy rối trên cơ sở giới, đặc biệt dành cho phụ nữ làm việc trong lĩnh vực bảo tồn và những ngành nghề vốn do nam giới chiếm ưu thế. WildAct cũng đang ấp ủ kế hoạch xuất bản một cuốn cẩm nang thực tiễn về cách tự bảo vệ trước bạo lực trên cơ sở giới. Với tôi, đây là một công việc mang ý nghĩa rất cá nhân.
