Có một điều đáng buồn về thế giới hiện tại: khi người ta nhìn thấy một tác phẩm ấn tượng, thứ đầu tiên họ nghĩ đến lại là làm lại nó, hoặc nhanh hơn nữa là “dán” mặt mình vào đó.
Đó chính là sức hút của những video AI làm lại MV “STORM” của rapper người Thụy Điển Yung Lean. Thực hiện bởi GENER8ION, đạo diễn bởi Romain Gavras và biên đạo bởi Damien Jalet, video lấy bối cảnh một trường nội trú giả tưởng. Câu chuyện trong MV khai thác sự hung hăng của tuổi mới lớn và khao khát tìm được nơi mình thuộc về thông qua sự đe dọa và những cơn cuồng loạn tập thể. Những màn vũ đạo nhóm đồng bộ đến mức đáng kinh ngạc khiến sự đồng hóa vừa quyến rũ, vừa đáng sợ. Có rất nhiều thứ đáng để suy ngẫm từ video này hơn là việc chúng ta sẽ trông thế nào nếu có mặt trong đó.
Thế nhưng trong tháng vừa qua, một trào lưu trên TikTok, Instagram,… đã biến những phân cảnh mê hoặc ấy thành phông nền để người dùng tự động chèn bản thân vào video. Những ứng dụng như Higgsfield cho phép thay thế nhân vật hay Pauk AI cung cấp sẵn template được giới thiệu. Chỉ cần tải lên một bức ảnh, bạn lập tức trở thành nhân vật ở trung tâm khung hình. Sự phù phiếm mà ta thường gán cho mạng xã hội nay đã công nghiệp hóa thành một quy trình hiệu suất cao.
Trong tiếng Việt, có lẽ chẳng từ nào hợp hơn “sống ảo”: xây dựng một phiên bản thật ấn tượng của mình trên mạng và giờ đây thậm chí còn chẳng cần phải làm điều gì thực sự đáng để khoe.
Chúng tôi không nói rằng AI hoàn toàn không thể được sử dụng trong sáng tạo. Thực tế, AI đã được dùng hoặc hỗ trợ để tạo ra một loạt những tác phẩm nguyên bản. Điều đáng nói ở đây là việc dùng nó để sao chép một tác phẩm sáng tạo cụ thể, chèn bản thân vào rồi mượn luôn uy tín nghệ thuật của những người đã tạo ra tác phẩm ấy. Ngoài Gavras và Jalet, còn có cả một ê-kíp đứng sau phần trình diễn, hình ảnh, thiết kế sản xuất, tạo hình và dựng phim. Chính trí tưởng tượng, quyết định sáng tạo của họ mới là thứ khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn. Việc dùng AI để thêm bản thân vào thế giới đó chẳng khác lấy cắp thành quả nghệ thuật của người khác rồi sửa lại đôi chút để gọi nó là của mình.
Trào lưu này cho thấy một sự thay đổi đáng buồn trong cách chúng ta hiểu về việc “bắt trend”. Muốn bắt một điệu nhảy viral, bạn phải tập luyện; muốn tái hiện một video xu hướng, bạn phải canh đúng nhịp và chấp nhận đôi lúc mình sẽ trông khá ngớ ngẩn khi quay nó. Còn với những template kiểu này, bạn có thể bỏ qua toàn bộ quá trình đó và nhận kết quả để chứng minh rằng mình đã “bắt trend”. Ham muốn phải có mặt mỗi khi có trend dần trở nên quan trọng hơn trải nghiệm thật sự khi “bắt trend”.
Nó cũng phản ánh thói quen xem văn hóa, nghệ thuật chỉ là nguồn nguyên liệu để xây dựng hình ảnh cá nhân. Gắn mình với một tác phẩm (biến nó thành những tham chiếu, tái hiện nó,…) chỉ có giá trị khi nó nói lên điều gì về bạn. Sự ngưỡng mộ biến thành một cuộc trao đổi: tác phẩm cho bạn độ “chất”, còn tài khoản của bạn thu về sự chú ý cho những tác phẩm. Nay, gần như ta chẳng còn thời gian để thực sự cảm nhận một thứ gì đó trước khi chúng ta bắt đầu nghĩ xem có thể dùng nó vào việc gì. Người ta vẫn nói bắt chước là hình thức ngưỡng mộ cao nhất, nhưng kiểu bắt chước này lại rẻ rúng.
Logic ấy càng khiến mọi người thêm dè dặt thể hiện gu thẩm mỹ cá nhân. Nếu đã sẵn có một hình ảnh, một template chắc chắn nhận được sự yêu thích của số đông thì việc mạo hiểm thử nghiệm ý tưởng mới dường như là vô nghĩa. Điều này dẫn đến một hệ luỵ đối với mạng xã hội. Những trang cá nhân vốn là nơi trưng bày những tuyên ngôn về cá tính nay lại biến thành “bài kiểm tra” khiến bạn phải quay cóp nhau.
MV STORM lại càng khiến toàn bộ trào lưu này thêm trớ trêu. Một video nói về sự đồng hóa đáng sợ thế nào giờ lại trở thành template để người ta cố gắng làm mình nổi bật. Tất cả cùng làm theo một bộ hướng dẫn, tái tạo cùng một hình ảnh rồi chờ được công nhận là khác biệt. Khó có ví dụ nào minh họa cho thông điệp của chính video rõ ràng hơn thế.
Một công nghệ được quảng bá là có khả năng gần như vô hạn lại chính là nguyên nhân khiến con người trở nên rụt rè với thử nghiệm và sáng tạo. Cỗ máy AI có thể đáp ứng trí tưởng tượng của bạn. Vậy tại sao không thử tưởng tượng ra một thứ gì đó thực sự là của riêng mình?
