Từ trước đến nay, điện ảnh Việt Nam luôn biết cách lồng ghép những quan niệm truyền thống về nam tính vào các câu chuyện gia đình. Từ đó. hình ảnh người đàn ông chịu thương chịu khó, sẵn sàng hy sinh vì người khác đã trở thành khuôn mẫu quen thuộc. Nhưng khi xã hội dần thay đổi, liệu điện ảnh Việt đã thực sự thoát khỏi những định kiến ấy để khắc họa một người đàn ông hiện đại?
Trong Cánh Đồng Hoang (1979) của đạo diễn Nguyễn Hồng Sến, Ba Đô (NSND Lâm Tới) cùng vợ và con sống giữa Đồng Tháp Mười đầy bom đạn, song anh phải gánh trách nhiệm mưu sinh và giữ đường dây cách mạng cho tổ quốc. Giữa những cuộc truy quét của Mỹ, cuộc sống gia đình anh trở thành một cuộc chiến sinh tồn.
Trong Áo Lụa Hà Đông (2006), Gù (NSND Quốc Khánh) cùng vợ (Trương Ngọc Ánh) phải đứng trước những khó khăn về cơm áo để nuôi dưỡng bốn người con. Dù bộ phim dành nhiều trọng tâm cho hy sinh người mẹ. Gù vẫn âm thầm xuất hiện phía sau, cùng vợ gánh vác. Vị trí có phần lặng lẽ ấy gợi lên quan niệm xưa về người đàn ông trong xã hội Việt Nam trước đây. Khi những trách nhiệm được xem là hiển nhiên, thì những thiệt thòi cá nhân cũng ít khi được nhắc đến.
Từ hình tượng trụ cột đến sự không hoàn hảo
Trong dòng phim gia đình thương mại, hình ảnh người cha lam lũ, người chồng tận tụy hay người đàn ông âm thầm gánh vác trách nhiệm vẫn thường được đào sâu vì khả năng khơi gợi sự đồng cảm.
Tuy nhiên, hình tượng ấy vô tình đặt người đàn ông vào một khuôn khổ nhất định. Giá trị của họ thường được xác lập thông qua khả năng bảo vệ, chu cấp hoặc mang lại hạnh phúc cho người khác. Ngay cả những sai lầm cũng dễ được cảm thông khi xuất phát từ trách nhiệm gia đình.
Gần đây, không khó để nhận ra một số nhà làm phim Việt đã bắt đầu đặt nhân vật nam vào những tình thế mà sự hy sinh không còn đủ để chứng minh phẩm giá.
Trong Mai (2024), Dương (Tuấn Trần) có tình cảm chân thành song không đủ quyết đoán để bảo vệ mối quan hệ trước áp lực gia đình. Dương vẫn phụ thuộc vào gia đình và thiếu quyết đoán khi mối quan hệ đứng trước những phản đối từ mẹ anh (Hồng Đào). Dương không phải người đàn ông xấu, nhưng những lời hứa và mong muốn tốt đẹp của anh không thể bù đắp cho sự do dự trong những thời điểm quan trọng.
Sự trưởng thành của Dương không trở thành điều kiện hạnh phúc cho Mai (Phương Anh Đào). Sau cuộc tình đổ vỡ, cô tiếp tục xây dựng cuộc sống riêng. Câu chuyện vì thế không chỉ nói về một tình yêu dang dở, mà còn cho thấy những giới hạn của người đàn ông khi tình cảm và trách nhiệm không thể song hành.
Sự nhạy cảm trở thành một phần của nam tính
Bên cạnh hình ảnh khô khan thường thấy, điện ảnh Việt bắt đầu khai thác những khía cạnh sâu kín trong đời sống cảm xúc của người đàn ông. Những cô độc, bất an hay khao khát được thấu hiểu dần tìm được chỗ đứng trên màn ảnh, mở ra cách nhìn mới về nam tính, nơi sự nhạy cảm không còn được xem là biểu hiện của yếu đuối.
Trong Song Lang (2018), đạo diễn Leon Lê khắc họa Dũng Thiên Lôi (Liên Bỉnh Phát) như một gã đòi nợ cộc cằn, thường xuyên giải quyết vấn đề bằng bạo lực. Thế nhưng, đằng sau vẻ ngoài gai góc lại là người đàn ông mang tổn thương, tìm thấy sự đồng điệu qua cải lương và mối quan hệ với Linh Phụng (Isaac)
Tương tự, Thưa Mẹ Con Đi (2019), Văn (Lãnh Thanh) trước những áp lực của gia đình về vai trò của người con trai truyền thống, vẫn mong muốn được sống thật với bản thân. Qua đó, bộ phim mở rộng hình tượng nam giới bằng cách nhìn nhận sự nhạy cảm và nhu cầu được chấp nhận như những trải nghiệm tự nhiên của con người.
Bằng cách sử dụng nội tâm của người đàn ông làm chất liệu kể chuyện, những tác phầm này dần thoát khỏi khuôn mẫu nam tính vốn gắn liền với sức mạnh và sự hy sinh. Qua đó, điện ảnh Việt tiếp cận nhân vật nam gần gũi và phức tạp hơn, nơi sự trưởng thành không đến từ khả năng chịu đựng, mà còn từ việc dám đối diện và chấp nhận con người thật.
Khi người đàn ông không nhất thiết có câu trả lời
Đàn ông vốn được xem là bách khoa toàn thư trong đời sống Việt. Họ được kỳ vọng luôn biết mình muốn và phải làm gì. Nhưng khi những kỳ vọng ấy dần thay đổi, điện ảnh Việt cũng bắt đầu dành chỗ cho những người đàn ông hoài nghi, mất phương hướng và chưa thực sự hiểu bản thân.
Bên Trong Vỏ Kén Vàng (2023), đạo diễn Phạm Thiên Ân đưa khán giả theo chân Thiện (Lê Phong Vũ) trên đường trở về quê sau cái chết của chị dâu, mang theo đứa cháu nhỏ và bắt đầu tìm kiếm người anh trai thất lạc. Song song với hành trình là những câu hỏi về đức tin, ký ức và ý nghĩa của sự tồn tại.
Với những cú máy dài, nhịp kể chậm và những khoảng lặng, Phạm Thiên Ân bắt buộc nhân vật phải đối diện với những câu hỏi không lời giải. Nhân vật chính của bộ phim không được xây dựng như một người đàn ông có thể làm chủ mọi hoàn cảnh. Ngược lại, anh biết quan sát, lắng nghe và thậm chí lạc lối, để rồi nhận ra rằng không phải mọi hành trình đều cần đích đến.
Nhìn chung, chủ đề đàn ông trong phim Việt vẫn luôn là điểm nhấn gây chú ý cho khán giả và nhà làm phim. Sự chuyển biến này không đồng nghĩa với việc hình mẫu truyền thống thường thấy đã trở nên lỗi thời.
Tuy nhiên, bên cạnh những câu chuyện đề cao tính trách nhiệm, ngày càng có thêm những bộ phim quan tâm đến con người phía sau các vai trò xã hội. Hình ảnh người đàn ông, nhờ đó mà dần được nhìn nhận như một cá nhân, với những lựa chọn, giới hạn và mâu thuẫn riêng, thay vì được định nghĩa chỉ qua trách nhiệm.
