Chloe Uyên Trần sinh ra và lớn lên tại vùng ven biển Đà Nẵng trước khi chuyển tới New York. Tại đây, cô dành nhiều năm làm việc trong lĩnh vực thời trang cao cấp—đến khi cô không thể làm ngơ trước thực trạng khắc nghiệt mình chứng kiến hàng ngày. Uyên Trần nhận ra mỗi chiếc túi da sang trọng đều phải đánh đổi bằng nước thải hóa chất, các chất thuộc da độc hại và sự lệ thuộc của ngành công nghiệp vào những loại vật liệu chưa bao giờ được xem xét kỹ lưỡng.
Chính vì vậy, cô chọn cách quay về vạch xuất phát. Hiện tại, với tư cách là Nhà đồng sáng lập và Giám đốc điều hành của TômTex, Uyên Trần đang xây dựng một nền tảng vật liệu có khả năng biến chất thải sinh học thành vải dệt với hiệu năng cao. Sản phẩm tiên phong là một loại vật liệu thay thế da hoàn toàn không chứa nhựa, không có thành phần hóa dầu và không chấp nhận sự nửa vời.
Thị thường hiện nay vốn đã tràn ngập các loại “da thuần chay”, nhưng đó chính là mấu chốt của vấn đề. Như Uyên Trần thẳng thắn chia sẻ, 95% sản phẩm được dán nhãn “bền vững” thực chất chỉ là nhựa dưới một tên gọi khác, điển hình là polyurethane và PVC. Chúng phát tán những hạt vi nhựa tồn dư lâu dài vào nguồn nước. TômTex được tạo nên bởi tư duy không chấp nhận những giải pháp thay thế như vậy.
Bằng cách ứng dụng hóa học xanh để liên kết các polymer sinh học (biopolymers) có nguồn gốc thực vật, loại vật liệu này sở hữu 100% gốc sinh học. Sản phẩm không chứa chất kết dính tổng hợp, không có lớp phủ độc hại. Toàn bộ là nguồn nguyên vật liệu tự nhiên, có khả năng tái tạo, cho phép bề mặt “thở” như da thật và có thể phân hủy an toàn vào lòng đất khi kết thúc vòng đời.
Sinh ra và lớn lên tại Đà Nẵng, Uyên Trần đã tận mắt chứng kiến tác động của cuộc khủng hoảng môi trường. Bên cạnh đó, nguồn cội Việt Nam cũng mang lại cho cô một “DNA văn hóa”: đó là truyền thống không coi rác thải là thứ bỏ đi, mà là nguồn nguyên liệu tiềm năng đang chờ đợi một cuộc đời mới. Kết hợp cùng tư duy thiết kế nhạy bén của New York và nhu cầu cấp thiết về những giải pháp thực thụ từ ngành thời trang toàn cầu, tư duy này đã trở thành lợi thế tạo nên sự khác biệt cho TômTex.
Nhân dịp Ngày Trái Đất, Esquire Việt Nam đã có buổi trò truyện cùng Uyên Trần về cách cô tạo ra vật liệu của tương lai. Cô tin rằng vật liệu sinh học không nên là phương án thay thế đơn thuần, chúng cần trở thành tiêu chuẩn hiển nhiên của ngành công nghiệp.
Esquire Việt Nam: TômTex được mô tả là vật liệu 100% gốc sinh học. Thực tế thì thành phần tạo nên nó gồm những gì?
UYÊN TRẦN: 100% gốc sinh học đồng nghĩa với việc chúng tôi không “gian lận” bằng cách thêm vào các chất kết dính tổng hợp hay lớp phủ nhựa. TômTex được làm hoàn toàn từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên có khả năng tái tạo: nguyên liệu thô từ thực vật và khoáng chất nông nghiệp. Vì mang bản chất sinh học thuần túy, vật liệu này có thể phân hủy và trở lại đất như một chất dinh dưỡng khi kết thúc vòng đời, thay vì nằm lỳ ở các bãi rác suốt hàng thế kỷ.
Hiện đã có rất nhiều sản phẩm thay thế “da thuần chay” trên thị trường, vậy điểm khác biệt cơ bản trong cách tiếp cận của chị là gì?
Chúng tôi chọn một lối đi hoàn toàn khác khi ứng dụng hóa học xanh để liên kết các polymer sinh học (biopolymers) gốc thực vật, tạo ra loại vật liệu hiệu năng cao mà không cần tới bất kỳ hóa chất dầu mỏ độc hại nào. TômTex không dừng lại ở việc tạo ra một chất thay thế nhựa đơn thuần. Chúng tôi đang kiến tạo một phân khúc vật liệu hoàn toàn mới, vừa lành tính với người mặc, vừa bền vững với hành tinh.
Chị có thể chia sẻ cụ thể hơn về quy trình sản xuất, từ nguyên liệu thô đến khi thành phẩm vải dệt hoàn chỉnh?
Quy trình bắt đầu bằng việc thu gom phế phẩm thực vật thô rồi tinh chế thành một dung dịch sinh học lỏng. Sau đó, chúng tôi pha trộn các sắc tố tự nhiên và đổ khuôn trên giấy tách (release paper) để tạo ra vân bề mặt theo ý muốn. Đây là quy trình “từ dưới lên” (bottom-up), loại bỏ hoàn toàn công đoạn thuộc da bằng hóa chất nặng như cách làm truyền thống, giúp tiết kiệm đáng kể năng lượng và nguồn nước để tạo ra một loại vải dệt cao cấp.
Chị đặc biệt nhấn mạnh việc hoàn toàn không sử dụng polyurethane và hóa chất dầu mỏ. Tại sao sự khác biệt này lại quan trọng đến vậy?
Nhựa là loại “hóa chất vĩnh cửu”. Một khi đã lọt vào chuỗi cung ứng, chúng gần như không thể bị loại bỏ. Bằng việc giữ cho quy trình hoàn toàn không có nhựa, chúng tôi đảm bảo công nhân tại nhà máy không phải hít khói độc và người tiêu dùng không phải khoác dầu mỏ lên người. Bên cạnh yếu tố sức khỏe, việc loại bỏ các thành phần tổng hợp giúp vật liệu có cảm giác cao cấp, tự nhiên hơn; không bị bong tróc hay nứt nẻ như các loại “da” nhựa rẻ tiền.
Chị làm thế nào để cân bằng giữa tính bền vững và những kỳ vọng thực tế từ các thương hiệu thời trang như độ bền, cảm giác bề mặt hay khả năng mở rộng quy mô?
Chúng tôi không quan niệm sự bền vững là một sự đánh đổi. TômTex được thiết kế để có thể vận hành trơn tru (plug-and-play) ngay trên chính hệ thống máy móc sản xuất sẵn có. Điều này đồng nghĩa với việc chúng tôi đạt được độ bền và cảm giác bề mặt tương đương kỳ vọng của các thương hiệu, nhưng ở quy mô thương mại. Chúng tôi coi hiệu năng là yêu cầu cốt lõi. Nếu một sản phẩm không bền bỉ hay thiếu đi tính thẩm mỹ, thì dù nó có “xanh” đến đâu cũng chẳng còn ý nghĩa gì.
Chúng tôi coi hiệu năng là yêu cầu cốt lõi. Nếu một sản phẩm không bền bỉ hay thiếu đi tính thẩm mỹ, thì dù nó có “xanh” đến đâu cũng chẳng còn ý nghĩa gì
Hiện tại, chị nhận thấy sự quan tâm lớn nhất đến từ đâu: các nhà thiết kế, nhà sản xuất hay người tiêu dùng?
Đó là sự tổng hòa từ cả ba nhóm: những nhà thiết kế đang chịu áp lực phải từ bỏ nhựa, các nhà sản xuất muốn làm sạch quy trình vận hành, và những người tiêu dùng đã quá mệt mỏi với các chiêu trò “tẩy xanh” (greenwashing). Chúng tôi đang ghi nhận những chuyển dịch tích cực từ lĩnh vực thời trang cao cấp và ngành xe hơi, bởi họ đang tìm kiếm những loại vật liệu thực sự mang câu chuyện về sự đổi mới, thay vì chỉ là một phiên bản “đỡ tệ hơn” của những thứ cũ kỹ.
Thách thức lớn nhất khi đưa một loại vật liệu mới như thế này ra thị trường là gì?
Phần khó khăn nhất chính là giai đoạn mà mọi người vẫn gọi là “thung lũng chết”: đưa một ý tưởng đột phá từ quy mô phòng thí nghiệm nhỏ ra sản xuất hàng nghìn thước vải với chất lượng đồng nhất. Chúng tôi đang phải cạnh tranh với một ngành công nghiệp nhựa vốn đã có lợi thế đi trước cả trăm năm trong việc tối ưu hóa chi phí và tốc độ. Để thay đổi một hệ thống hạ tầng đã ăn sâu bám rễ như vậy đòi hỏi rất nhiều thời gian, bản lĩnh và những đối tác sản xuất sẵn sàng đổi mới cùng chúng tôi.
Nhìn về tương lai, “thành công” của TômTex trong 5 năm tới sẽ được định nghĩa như thế nào?
Trong 5 năm tới, tôi muốn TômTex trở thành một loại vật liệu tiêu chuẩn hiện diện ở khắp mọi nơi, từ đôi giày bạn yêu thích đến nội thất chiếc xe bạn lái. Tôi muốn chứng minh rằng chúng ta có thể vận hành một doanh nghiệp toàn cầu có lợi nhuận mà vẫn thực sự để lại cho hành tinh những giá trị tốt đẹp hơn. Sau cùng, thành công có nghĩa là vật liệu sinh học không còn là “phương án thay thế”, mà trở thành tiêu chuẩn mới trong cách chúng ta tạo ra mọi thứ.
