Xuất thân là một họa sĩ trước khi chuyển hướng sang nghệ thuật nhiếp ảnh trong thời gian tại ngũ, Tom Hricko đã xây dựng một sự nghiệp vững chắc kéo dài hơn năm mươi năm qua các vai trò người nghệ sĩ, giảng viên và cố vấn chuyên môn.
Năm 1994, ông đến Việt Nam trong một kỳ nghỉ và quyết định gắn bó với mảnh đất Sài Gòn hơn ba thập kỷ. Dù hiện tại đã chuyển dịch không gian sống sang Phnom Penh do nhiều lý do khác nhau, mối duyên nợ của ông với Việt Nam vẫn vẹn nguyên qua những chuyến đi về thường xuyên.
Nhân dịp ra mắt chuỗi tác phẩm mới mang tên Light of Illusion tại triển lãm MAY, Tom Hricko đã có những chia sẻ sâu sắc với Esquire Việt Nam về tư duy nghệ thuật, sự chuyển giao giữa hai thời đại analog – kỹ thuật số và bản chất của việc quan sát thế giới xung quanh.
Esquire Việt Nam: Điều gì ở nhiếp ảnh khiến ông say mê hơn tất cả các loại hình nghệ thuật khác?
Tom Hricko: Thực ra tôi không yêu nhiếp ảnh hơn các bộ môn nghệ thuật khác, chỉ là tôi may mắn làm tốt loại hình này. Dù vậy, nhiếp ảnh sở hữu những đặc tính rất riêng cuốn hút tôi, quan trọng nhất là cách nó tái hiện thời gian. Những cú phơi sáng rất ngắn, rất dài hay kỹ thuật chồng hình có thể hiển thị những điều có thật nhưng mắt thường không thể nhìn thấy nếu thiếu sự hỗ trợ của máy ảnh. Tôi luôn cố gắng khai thác triệt để thế mạnh này trong các tác phẩm của mình.
Hơn năm mươi năm tạo tác những mảnh ghép thời gian, ông nghĩ ngọn lửa đam mê sâu sắc này bắt nguồn từ đâu?
Đây là câu hỏi tôi tự đặt ra cho bản thân rất nhiều lần. Tôi đã vẽ ngay từ khi biết cầm bút chì. Hai người anh em của tôi cũng hoạt động trong ngành nghệ thuật thị giác và kiến trúc. Với tôi, việc theo đuổi cuộc sống sáng tạo chưa từng là một quyết định nghề nghiệp có tính toán, đó đơn thuần là một lẽ tự nhiên. Điều tuyệt vời nhất là qua bao thăng trầm, tôi vẫn sống trọn vẹn với nghệ thuật mà không phải thỏa hiệp quá nhiều về mặt sáng tạo hay đạo đức. Tôi tin mình sinh ra với nguồn năng lượng này, thay vì tự chọn nó như một lối đi.
Bắt đầu sự nghiệp với vai trò một họa sĩ trước khi chuyển sang nhiếp ảnh, nền tảng hội họa cũ ảnh hưởng thế nào đến cách ông bố cục một bức ảnh hiện tại?
Trong những ngày đầu học nhiếp ảnh, tôi tình cờ nhìn thấy tác phẩm “Pepper #30” của Edward Weston. Ngay lập tức, tình yêu dành cho những thước phim tráng bạc và tư duy bố cục hội họa trong tôi hòa làm một. Các tác phẩm tĩnh vật của tôi chịu ảnh hưởng lớn từ những danh họa đi trước, đặc biệt là William Bailey, người có cách sắp xếp vật thể và xử lý ánh sáng vô cùng xuất sắc. Đôi khi, tôi thấy mình giống một họa sĩ vẽ bằng ánh sáng hơn là một nhiếp ảnh gia thuần túy.
Đến Việt Nam vào năm 1994 và gắn bó hơn ba mươi năm, cuộc sống tại Sài Gòn đã nuôi dưỡng năng lượng sáng tạo của ông ra sao?
Tôi thường đạt đỉnh cao sáng tạo khi ở trong không gian thoải mái nhất. Vì một lý do nào đó, tôi luôn có cảm giác thân thuộc như ở nhà ngay từ lần đầu đặt chân đến Sài Gòn vào năm 1994. Nơi đây trở thành một vùng đất dễ chịu để tôi phát triển các ý niệm thị giác, dù phần lớn các tác phẩm không trực tiếp mô tả về thành phố này. Sài Gòn tràn ngập những kích thích về mặt thị giác, giúp quá trình sáng tạo luôn chuyển động.
Hiện tại, do những thay đổi về quy định, tôi không thể định cư lâu dài tại đây mà phải chuyển sang Phnom Penh, rồi thường xuyên di chuyển qua lại giữa hai thành phố. Đây không phải điều kiện lý tưởng nhưng mọi thứ vẫn đang diễn ra tốt đẹp. Loạt tác phẩm mới nhất của tôi hầu hết được thực hiện tại Phnom Penh.
Ông thường chia sẻ bản thân thích “để mọi thứ tự diễn ra” thay vì đi “săn” ảnh. Vì sao sự kiên nhẫn lại đóng vai trò cốt lõi trong quá trình thực hành nghệ thuật của ông?
Tôi không chắc kiên nhẫn có phải là từ chính xác hay không. Thuở mới vào nghề, mỗi khi hoàn thành một dự án hay một chuỗi ảnh, tôi thường rơi vào trạng thái vô cùng lo âu khi tự hỏi loạt tác phẩm tiếp theo sẽ là gì. Tôi thử nghiệm đủ thứ nhưng nhận về rất ít thành công, chỉ là những nỗ lực bận rộn vô nghĩa với hy vọng điều gì đó thú vị sẽ đến. Thế nhưng, điều kỳ diệu hiếm khi xuất hiện theo cách đó.
Dần dần tôi nhận ra những tia lửa sáng tạo thường đến theo hai con đường. Đầu tiên là việc chú ý đến những hiện tượng ngẫu nhiên như ánh sáng, góc độ hoặc sự sắp đặt tình cờ bỗng đọng lại trong tâm trí, rồi đến một thời điểm nào đó, chúng tự chuyển hóa thành những bức ảnh. Thứ hai là những thông điệp hoặc hình ảnh bí ẩn xuất hiện trong tiềm thức của tôi vào lúc bốn giờ sáng, dẫn lối cho những gì tôi đang thực hiện hoặc mang đến một ý tưởng hoàn toàn mới. Tôi học cách chấp nhận quá trình khám phá tình cờ này. Khi không có gì xảy ra, tôi chọn cách để im lặng lên tiếng, bởi tôi biết một điều gì đó chắc chắn sẽ lộ diện. Giờ đây, tôi lại đang đối mặt với sự bùng nổ của quá nhiều ý tưởng, một kiểu phiền toái hoàn toàn khác.
Từng bước chuyển mình từ máy phim truyền thống sang máy ảnh kỹ thuật số, ông nhớ điều gì nhất ở “thời đại analog” và yêu thích điều gì nhất ở thế giới kỹ thuật số?
Tôi sinh ra ở thời kỳ mà cuộc sống mang nhiều tính vật chất, va chạm trực tiếp hơn là môi trường phụ thuộc vào công nghệ và màn hình như hiện tại. Tôi lớn lên trong một thế giới mà chúng tôi luôn tự tay sửa chữa ô tô hay xe máy, một phần vì bắt buộc, phần vì niềm vui. Việc sử dụng máy ảnh analog và tráng rửa trong phòng tối là một phần của thế giới vật lý đó. Cảm giác diệu kỳ khi kéo một cuộn phim mới khỏi lõi hay giơ tấm phim vừa định hình trước ánh sáng thật khó quên. Tôi rất nhớ sự phấn khích đó.
Kỹ thuật số bớt đi sự bí ẩn, mang lại kết quả tức thời, nhưng điều tôi thích nhất ở công nghệ này là khả năng biên tập chuẩn xác. Trong phòng tối, chúng tôi dùng kỹ thuật che và rọi để làm tối hoặc sáng một vùng ảnh, nhưng thao tác đó mang tính ước lệ rất cao. Với kỹ thuật số, tôi vẫn thực hiện công việc ấy nhưng ở mức độ chính xác tuyệt đối, cho phép can thiệp và thay đổi hình ảnh vô hạn. Sự chính xác này khiến tôi thích thú và đã trở thành một phần trong quy trình sáng tạo của tôi.
Theo ông, đâu là “phép màu” lớn nhất mà một nhiếp ảnh gia trẻ sẽ đánh mất nếu họ chưa từng làm việc trong phòng tối?
Tôi không nghĩ một người có thể nhớ những điều mà họ chưa từng trải nghiệm. Tuy nhiên, điều nhiều nhiếp ảnh gia đang thiếu là toàn bộ trải nghiệm analog, chứ không riêng gì phòng tối. Đó là khoảng trống thời gian từ lúc bấm máy đến khi nhìn thấy kết quả sau phòng lab. Việc không có kết quả ngay lập tức buộc người nghệ sĩ phải làm việc cẩn trọng hơn, vì họ không thể sửa sai tại chỗ.
Phòng tối cũng mang lại sự riêng tư đặc biệt, khi ta cô độc giữa không gian tối với những tông màu bạc, sự gắn kết với tác phẩm vì thế mà sâu sắc hơn. Dù vậy, tôi không đoán chắc về điều này. Tôi vẫn thấy rất nhiều bức ảnh xuất sắc từ những người chưa từng chạm vào máy phim. Nhưng cá nhân tôi tự hào vì mình đã có được trải nghiệm quý giá đó.
Cân bằng rất nhiều vai trò từ giảng viên, cố vấn cho đến nghệ sĩ, đâu là “nhu cầu” cốt lõi giữ chân ông với việc tạo tác hình ảnh sau nhiều thập kỷ?
Như tôi đã chia sẻ, tôi chưa bao giờ cảm thấy mình có sự lựa chọn hay bị thúc ép phải sáng tạo. Đó là một bản năng sẵn có, một sự dẫn dắt từ bên trong mà tôi đã và đang tiếp tục bước theo. Nhiếp ảnh gia Sally Mann trong cuốn sách “Art Work” từng viết rằng người nghệ sĩ không bao giờ nghỉ hưu, họ chỉ tiếp tục làm điều duy nhất giữ cho họ lòng nhiệt sống. Tôi chính là người như vậy.
Thói quen lướt màn hình hiện tại dường như đang triệt tiêu việc quan sát thực tế, ngăn cản con người nhìn thấu lớp bề mặt của vạn vật và khiến nhãn quan trở nên hời hợt
Chuỗi tác phẩm mới nhất mang tên Light of Illusion trong triển lãm MAY mời gọi người xem bước vào một “thực tại mới”. Ông hy vọng công chúng sẽ khám phá ra điều gì khi họ thực sự dành thời gian thưởng lãm tác phẩm của ông?
Tôi không quá bận tâm họ thấy gì, miễn là họ nhìn ra một điều gì đó bản thân chưa từng thấy hoặc chưa từng nghĩ đến trước đây. Thậm chí, nếu tác phẩm chỉ đóng vai trò như một chất xúc tác kích thích họ nhìn sâu hơn vào nghệ thuật nói chung, tôi đã rất hạnh phúc. Thói quen lướt màn hình hiện tại dường như đang triệt tiêu việc quan sát thực tế, ngăn cản con người nhìn thấu lớp bề mặt của vạn vật và khiến nhãn quan trở nên hời hợt. Tôi hy vọng một vài người sẽ khám phá ra bản chất sâu kín bên trong của sự vật khi dành thời gian đứng trước những khung hình của tôi.
Cảm ơn ông vì đã giành thời gian trò chuyện cùng Esquire Việt Nam. Chúc ông có một buổi triển lãm thành công!
Ảnh và tác phẩm: Tom Hricko
