Được chạm khắc thủ công tại Việt Nam, pho tượng Phật bằng đá sa thạch cao khoảng 8 mét của nghệ sĩ Tuấn Andrew Nguyễn (@tuan.andrew.nguyen) chuẩn bị vượt đại dương để đến với một trong những không gian nghệ thuật công cộng nổi bật nhất thế giới. Tác phẩm điêu khắc mang tên The Light That Shines Through the Universe (Ánh sáng chiếu rọi khắp thế gian), bức tượng khổng lồ này dự kiến sẽ được lắp đặt vào mùa xuân năm 2026 và trưng bày trong vòng 18 tháng.
Dù được ra mắt ở nước ngoài, nhưng từ chất liệu, kỹ thuật chế tác cho đến nền tảng ý tưởng của tác phẩm đều bắt nguồn từ Việt Nam. Tuấn Andrew Nguyễn, người đã sinh sống và làm việc tại TP.HCM từ năm 2004, đã hợp tác cùng một xưởng chế tác đá ở Đà Nẵng để thực hiện tác phẩm này. Pho tượng được tạc từ bốn khối đá sa thạch khổng lồ, lắp ghép quanh một kết cấu chịu lực bên trong.
Tác phẩm lấy cảm hứng từ hai tượng Phật Bamiyan – những pho tượng khổng lồ có niên đại từ thế kỷ thứ VI, được tạc trực tiếp vào vách núi tại miền trung Afghanistan, vốn đã bị lực lượng Taliban phá hủy vào năm 2001. Di tích gốc hiện là Di sản Thế giới được UNESCO công nhận, nay chỉ còn lại những hốc đá trống không đầy ám ảnh.
Tuấn tham chiếu theo pho tượng lớn nhất, vốn được người dân địa phương gọi là “Salsal”, có nghĩa là “ánh sáng soi rọi khắp thế gian”. Thay vì cố gắng phục dựng chính xác nguyên mẫu, tác phẩm đóng vai trò như một lời tri ân được định hình bởi sự mất mát trong lịch sử, ký ức và sự tái diễn đạt của nghệ thuật hiện đại.
Sinh năm 1976 tại Việt Nam, Tuấn Andrew Nguyễn theo gia đình sang Mỹ định cư năm 3 tuổi trước khi trở về Đông Nam Á vào đầu những năm 2000. Hành trình nghệ thuật của của anh trải dài từ điện ảnh đến điêu khắc, anh thường xuyên khai thác các chủ đề về chiến tranh, chấn thương tâm lý, sự lưu lạc và quá trình hàn gắn. Tháng 10/2025 vừa qua, anh đã được trao học bổng MacArthur Fellowship (thường được gọi là “Giải Thiên tài”). Các tác phẩm của anh cũng từng xuất hiện tại Singapore Biennale, Bienal de São Paulo và Viện Nghệ thuật Chicago.
Điểm nhất đặc biệt nhất của pho tượng nằm ở đôi bàn tay – bộ phận vốn đã biến mất khỏi tượng Phật Bamiyan nguyên bản từ rất lâu cho đến khi chúng bị phá hủy hoàn toàn. Tuấn đã tái hiện đôi tay ấy bằng những khối đồng thau sáng loáng, tách biệt và đặt hơi nhô về phía trước thân tượng. Được tạo hình theo các thủ ấn (mudra) tượng trưng cho sự vô úy (không sợ hãi) và lòng từ bi, đôi tay này được đúc một cách khéo léo từ vỏ đạn pháo thu gom tại các vùng chiến sự.
Việc lựa chọn chất liệu này gợi nhắc đến các dự án trước đây của anh, khi sử dụng tàn tích bom mìn chưa nổ tại Việt Nam – nơi những di chứng chiến tranh vẫn hiện hữu trong đời sống thường nhật nhiều thập kỷ sau đó. Với tác phẩm lần này, những mảnh đồng vụn được anh và các cộng sự thu gom tại Afghanistan, vận chuyển qua Pakistan và cuối cùng được đúc thành hình tại Việt Nam.
Vượt qua 56 dự án của các nghệ sĩ và nhóm nghệ sĩ đến từ 31 quốc gia, dự án của Tuấn được lựa chọn cho High Line Plinth sau quá trình thẩm định công khai từ năm 2024. Dự án này được làm ra để định nghĩa lại khái niệm về tượng đài và ký ức cộng động, đời thời trở thành một trong những nền tảng quan trọng nhất cho điêu khắc đương đại thế giới.
Việc lắp đặt dự kiến diễn ra vào cuối tháng 4 năm 2026, đánh dấu một thời khắc hiếm hoi khi tư duy nghệ thuật của người Việt được đặt tại một ví trí trung tâm ở một sân khấu nghệ thuật công cộng mang tầm vóc toàn cầu.
