Đô thị ngày nay rực rỡ ánh sáng, thế nhưng phần lớn ánh sáng ấy dường như đã được dàn dựng. Trong guồng quay hối hả của thời đại, con người mải miết uốn mình theo những vòng lặp khắc nghiệt của sự vội vã, nơi giá trị đôi khi bị lượng hóa bằng những tương tác ảo trên nền tảng số.
Khi diện mạo trở thành thứ bị biên tập kỹ lưỡng, chúng ta dễ dàng bỏ quên bản ngã rốt ráo nhất ẩn sâu trong hạt nhân tâm tưởng. Triển lãm Nhân dạng gốc của nhiếp ảnh gia Tùng Xuân Lâm xuất hiện như một lời khước từ việc săn đuổi những phù hoa chớp nhoáng. Anh mời gọi người thưởng lãm bước chậm lại, trân trọng những gì thuộc về cội nguồn nguyên sơ.
Với Tùng Xuân Lâm, nhiếp ảnh vượt xa giới hạn của hành vi ghi nhận thế giới khách quan, nó thực chất là một quá trình nội quan kéo dài râm ran trong tâm trí. Anh bắt đầu bằng việc chụp thế giới, để rồi luôn kết thúc bằng việc chụp chính mình.
Khoảnh khắc bấm máy là điểm giao cắt hữu hình của một dòng chảy vô thức đã được tích tụ từ rất lâu, bao gồm ký ức, trải nghiệm, những xúc cảm tinh tế qua năm tháng.
Trong không gian nghệ thuật này, nhân dạng gốc hoàn toàn chẳng phải là một khái niệm cần phát minh hay chinh phục. Nó là một hiện hữu âm thầm, bền bỉ, vô tình bị vùi lấp dưới lớp bụi mờ của kỳ vọng và áp lực xã hội. Khi cột trụ nội tại ấy lung lay, con người dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng, lạc lõng giữa mạng lưới liên kết chằng chịt.
Nhiều người thường mặc định nghệ sĩ luôn chìm đắm trong nỗi cô đơn u tối. Tuy nhiên, trước những tác phẩm của Tùng Xuân Lâm, ta nhận ra một nỗi cô đơn rất đỗi dịu dàng. Nó tựa như một căn phòng gác mái cất giữ những kỷ vật riêng tư thầm kín nhất. Đi sâu vào thế giới ấy, cô đơn biến thành một không gian trú ngụ cần thiết để con người can đảm đối diện với bản thân.
Tôi không nghĩ mình chụp ảnh để ghi lại con phố. Tôi chụp ảnh để nhìn ngắm phản chiếu của tâm hồn mình
Tác giả từng thừa nhận mình nhiều lần né tránh căn phòng ấy, cho đến khi nhiếp ảnh trở thành phương thức chữa lành diệu kỳ, giúp anh dọn dẹp và tĩnh tại trong chính thế giới của riêng mình. Sự thấu cảm này phần nào khởi nguồn từ tuổi thơ lớn lên trong một gia đình lao động vô cùng giản dị. Hình ảnh những con người bình lặng trên phố vội vã đã gọi về trong anh ký ức gia đình, nơi giá trị lao động và sự bền bỉ được khắc sâu vào tâm khảm.
Vị trí chênh vênh nằm giữa hai thế giới mang đến cho Lâm Xuân Tùng một dạng quan sát đặc thù đầy suy tư. Anh có một công việc hành chính, có gia đình êm ấm, di chuyển trên những tuyến đường như muôn vàn người bình thường khác. Sự thực hành nghệ thuật của anh là sự thỏa hiệp tận cùng với quỹ thời gian cá nhân eo hẹp.
Đó là những buổi thức dậy lúc bốn giờ sáng khi phố xá còn ngái ngủ, hay những chuyến dạo bước đơn độc lúc đêm muộn. Bất kể nắng hay mưa, Tùng duy trì việc đi bộ từ năm đến bảy cây số mỗi tuần. Khi cơ thể từ từ hòa vào nhịp đập của thành phố, anh đủ chậm để nhận ra những dời đổi tinh vi của bản sắc cá nhân.
Đi sâu hơn vào thế giới ấy, ta nhận ra rằng sự cô đơn không được nhìn như một trạng thái tiêu cực, mà như một không gian trú ngụ cần thiết để con người đối diện với bản ngã.
Bằng ngôn ngữ thị giác sắc nét của máy ảnh kỹ thuật số hiện đại, anh kiên quyết từ chối lối mòn hoài niệm giả tạo. Những dấu vết phong hóa của thời gian và nhịp sống gấp gáp hiện lên chân thực, buộc người xem nhìn thẳng vào diện mạo trần trụi của đô thị hôm nay.
Tùng gần như giấu kín những gương mặt, giúp nhân vật lặng lẽ dịch chuyển sang trạng thái hiện diện phổ quát. Dù mải miết khai thác sự căng kéo giữa mảng sáng và vùng tối, ánh sáng trong những bức ảnh của anh luôn len lỏi qua bóng đêm như một niềm tin thầm lặng vào lòng tử tế giữa con người với con người.
Hành trình triển lãm dẫn dắt người xem qua ba chương tự sự thấm đẫm triết lý:
Chương I: Tiểu hành tinh. Mỗi cá thể xuất hiện như một “tiểu hành tinh” độc lập, vận hành trong không gian đô thị nhưng hiếm khi giao cắt. Kiến trúc Hà Nội trở thành một bản đồ nội tâm, những điểm đánh dấu cho trạng thái tồn tại của con người trong thành phố.
Chương II: Vòng lặp. Nghiên cứu sinh học nói rằng trong khoảng bảy đến mười năm, phần lớn tế bào trong cơ thể người được thay mới. Cơ thể thay đổi, ký ức thay đổi, thành phố cũng thay đổi.
Vậy đâu là điểm tựa của cái “tôi”? Các cấu trúc lặp lại của đô thị trở thành mô-típ thị giác trung tâm. Vòng lặp trở thành mỏ neo giữ bản thể không bị trôi dạt giữa dòng thác biến chuyển của thời gian.
Chương III: Nhân dạng gốc. Ở phần cuối, các yếu tố sự kiện dần được rút khỏi khung hình, nhường chỗ cho khoảng âm, đường nét và những chuyển động ánh sáng tối giản. Thành phố không còn cấu trúc rõ ràng, rồi tan ra thành những dấu vết thị giác rời rạc.
Đô thị từ đây được tiếp cận như một dạng ký ức. Câu hỏi căn cốt còn lại là: điều gì xảy ra với phần bản nguyên của con người, vốn không thể được tối ưu hóa hay tiêu chuẩn hóa?
Đại văn hào Nhật Bản Kawabata Yasunari từng chiêm nghiệm rằng thời gian trôi đi giống nhau với tất cả mọi người, nhưng mỗi cá nhân lại du hành trong thời gian theo một cách hoàn toàn khác biệt. Triển lãm này, vượt ra ngoài khuôn khổ của một trưng bày cá nhân thông thường, đã hóa thành một lời nhắc nhở vô cùng sâu sắc.
Giữa một thế giới cuồng quay ảo ảnh, việc quay về với sự bình phàm tĩnh lặng là cách phục hồi bản sắc hữu hiệu nhất. Giống như tâm sự mộc mạc của chính tác giả, anh không tìm kiếm sự khách quan tuyệt đối, mọi khung hình đều thấm đẫm lăng kính cá nhân. Anh mượn nghệ thuật nhiếp ảnh để lưu lại một tọa độ định vị nhằm quay về khi lạc hướng, đồng thời mở ra một không gian chiêm nghiệm tĩnh tại để những khoảnh khắc vô danh được trả lại trọn vẹn giá trị vốn có của chúng.
Ảnh: Nhiếp ảnh gia Tùng Xuân Lâm
