Trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, việc sáng tạo dường như trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ với câu lệnh nhanh, người dùng có thể trở thành “nhà văn” hay “họa sĩ” trong vài giây. Nhưng khi tất cả đều tiếp cận những công cụ giống nhau, điều gì tạo nên sự khác biệt giữa bạn và thuật toán?
Câu trả lời là gu thẩm mỹ, và mọi người đều tìm cách sở hữu nó – kể cả người đứng sau công nghệ này. Greg Brockman – Chủ tịch của OpenAI, từng tuyên bố trên nền tảng X “có gu là một kỹ năng”. Trong khi Anthropic – công ty đứng sau Claude, mô tả bản cập nhật của mình là “có gu hơn”.
Thung lũng Silicon dường như muốn sở hữu gu bằng mọi cách: Jeff Bezos giữ vai trò Chủ tịch Danh dự của Met Gala, còn Mark Zuckerberg chễm chệ hàng ghế đầu show Prada tại Milan Fashion Week. Trong ngành công nghiệp mà công nghệ cạnh tranh ngày càng giống nhau, vốn văn hóa và gu mang lại khác biệt để tạo nên sự nổi bật.
Ngày nay, cụm từ “có gu” đồng nghĩa với “thời thượng” và ai cũng nhận ra AI cần màn trùng tu hình ảnh. Nhưng gu phức tạp hơn nhiều so với một từ khóa xu hướng. Bắt nguồn từ triết lý mỹ học, gu có thể được hiểu đơn giản là khả năng phân định: quan sát điều gì đó, đánh giá xem nó hay hay dở rồi đưa ra quan điểm riêng. Trong tiểu luận kinh điển Notes on “Camp” (1964), Susan Sontag viết: “Gu chi phối mọi phản ứng tự do, trái ngược với thói quen mang tính máy móc của con người”.
Theo Sontag, gu là quá trình chủ động “không có hệ thống và không thể chứng minh”. Nó đòi hỏi sự tò mò, nhạy cảm trước thế giới xung quanh. Bồi đắp gu cũng giống như biến mình thành người thưởng lãm tiếp thu thật nhiều, loại bỏ những tác phẩm mình không thích, rồi quay trở lại với những gì mình yêu thích để, theo thời gian hình thành khẩu vị riêng. Gu được bồi đắp qua tiếp xúc và trải nghiệm, nhưng cũng qua cả sự từ chối.
Có gu dĩ nhiên chẳng phải điều mới lạ, nhưng đột nhiên mọi người lại bàn về nó? Một phần nguyên nhân nằm ở mạng xã hội và thế giới của những người có ảnh hưởng, nơi gu đã bình dân hóa. Nên đọc cuốn sách nào, xem bộ phim nào, đi ăn ở đâu, mua gì và mặc thế nào,… những gì bắt đầu từ sở thích cá nhân trở thành hệ thẩm mỹ đồng nhất, được thuật toán sắp đặt sẵn để bạn khám phá.
Rồi dòng chảy vô tận của những nội dung “thối não” do AI tạo ra là vấn đề không thể bỏ qua. Trong khi một số cộng đồng nhiệt tình tung hô, số còn lại, xem nó là mối đe dọa đối với sinh kế của người làm sáng tạo cũng như đối với chính sự sáng tạo. Xét cho cùng, vấn đề không còn nằm ở việc chúng ta thiếu thứ để tiêu thụ mà ta đang phải đối mặt với một lượng nội dung quá mức tiêu thụ. Trong hoàn cảnh ấy, khả năng lựa chọn trở nên có giá trị hơn bao giờ hết.
Tuy nhiên, gu không phải thứ có thể dễ dàng lập trình. Nếu AI vận hành dựa trên dữ liệu và những mô hình có thể học được, gu lại hình thành từ trải nghiệm, va chạm, mâu thuẫn và cả sai lầm. Vì thế, nỗ lực tạo ra một cỗ máy có gu vẫn là mục tiêu khá xa vời tại Thung lũng Silicon. Vậy nên, các ông lớn công nghệ chọn cách mượn danh những tên tuổi vốn đã có gu để đánh bóng hình ảnh.
Công cuộc này làm dấy lên phản ứng mạnh mẽ trong các lĩnh vực sáng tạo. Tại Hollywood, diễn viên, biên kịch và nhà làm phim cùng lên tiếng đòi cơ chế bảo vệ tác phẩm cũng như hình ảnh cá nhân trước nguy cơ bị AI khai thác. Trong âm nhạc, nhiều nghệ sĩ phản đối những giọng hát được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo. Còn thời trang, các thương hiệu như Burberry, Loewe đến Hermès lại nhấn mạnh giá trị thủ công qua các chiến dịch. Ở những lĩnh vực này, các phản ứng đều có điểm chung: đề cao quy trình, tác giả, kỹ nghệ và sự không hoàn hảo. Tất cả là những điều AI và các tỉ phú công nghệ đang cố gắng xóa bỏ nhưng thất bại vì họ không hiểu rằng gu cần những lần va vấp. Nó là khiếm khuyết, đôi khi là sản phẩm dở, nhưng những sai lầm mang tính con người là điều cần thiết để bồi đắp gu.
Với Việt Nam, ý niệm ấy càng trở nên cấp thiết. Chúng ta có hàng thế kỷ về lịch sử văn hóa để tiếp nối: kiến trúc sáng tạo trên ảnh hưởng thuộc địa, nền ẩm thực đa dạng theo vùng miền, truyền thống thủ công mỹ nghệ. Việt Nam cũng là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh trên thế giới, tiếp nhận công nghệ mới và văn hóa toàn cầu mạnh mẽ. Chúng ta đang sở hữu một kho tàng đặc biệt để hình thành quan điểm riêng. Chúng ta không cần những thuật toán để chỉ ra hướng nhìn.
Hình thành một góc nhìn mang bản sắc riêng không có nghĩa xóa bỏ lịch sử. Thế hệ mới các nhà thiết kế, nghệ sĩ, đầu bếp, nhạc sĩ và những người làm sáng tạo nói chung đang tiếp nhận thành quả của người đi trước rồi tự mình quyết định điều gì cần giữ lại và điều gì cần thay đổi. Chính quá trình lựa chọn giữa di sản và ảnh hưởng, giữa truyền thống và thử nghiệm đã là một cách bồi đắp gu.
Sau cùng, bồi đắp gu không đơn thuần là phân biệt điều gì hay hay dở. Đó còn là nhận biết điều thuộc về mình và điều đang dần là một phần của riêng mình. Điều này không thể tạo bằng một câu lệnh ChatGPT. Nó hình thành từ việc quan sát rộng rãi, lựa chọn, mắc sai lầm và học cách tin vào quan điểm của chính mình.
