Nguyễn Thiên Ân chưa từng nghĩ mình sẽ trở thành một nhà làm phim. Những năm trước đó, anh là một game thủ và streamer chuyên nghiệp. Thiên Ân dành nhiều thời gian để dựng video hơn là học về điện ảnh. Tháng 5 vừa qua, anh có mặt tại Liên hoan phim Cannes cùng Giấc Mơ Là Ốc Sên (tựa tiếng Anh: The Dream is a Snail) – phim ngắn đầu tiên của Việt Nam chính thức có mặt trong danh sách tranh giải Cành cọ vàng.
Được sản xuất trong khuôn khổ Dự án phim ngắn CJ do CJ Cultural Foundation và CGV Việt Nam tổ chức, bộ phim khắc họa một diễn viên quần chúng đang chật vật tìm chỗ đứng. Anh được thuê cho một công việc kỳ lạ: làm người mẫu nằm bất động để những con ốc sên bò lên cơ thể giữa hội thảo trị liệu dành cho nhóm người cao tuổi hồi xuân.
Chính tại đó, cảm giác thoáng qua khi được người khác chú ý bắt đầu trở thành nỗi ám ảnh của anh. Nếu cốt truyện nghe có vẻ phi thực tế thì bản chất bộ phim đúng là như vậy. Nhưng phía sau vẻ phi lý ấy lại là cái nhìn sắc lạnh về đời sống Việt Nam đương đại. Đặc biệt với thế hệ đang trưởng thành giữa tốc độ phát triển chóng mặt, nơi bản sắc cá nhân đôi khi cũng có thể mang tính trình diễn.
“Tôi bắt đầu bộ phim này từ quan sát trong quá trình làm phim tài liệu lẫn quảng cáo ở Việt Nam”, Ân chia sẻ. “Trong quảng cáo, các diễn viên quần chúng thường phải diễn hạnh phúc. Họ được yêu cầu cười, phải tỏ ra vui vẻ, nhưng đó là kiểu thể hiện niềm vui một cách trống rỗng. Còn trong phim tài liệu, nhân vật lại thường được kỳ vọng phải đại diện cho điều gì đó lớn hơn chính họ, như trọng lượng văn hóa hay ý nghĩa mang tính quốc gia. Tôi nhận ra, bằng cách này hay cách khác, ai cũng đang phải đóng một vai nào đó trong đời sống của mình. Ý tưởng của bộ phim bắt đầu từ đó”.
Tôi nhận ra, bằng cách này hay cách khác, ai cũng đang phải đóng một vai nào đó trong đời sống của mình
Từ quan sát ấy, Giấc mơ là ốc sên ra đời như một lát cắt châm biếm siêu thực về khát vọng được công nhận. Những màn trình diễn của đời sống hiện đại, các “vai diễn” và những kịch bản vô hình mà người trẻ được kỳ vọng diễn tròn vai. Trong phần giới thiệu của bộ phim, Thiên Ân mô tả một thế hệ mắc kẹt trong “kỷ nguyên của những khái niệm mờ nhòe”. Họ bị kéo về khoái cảm ngắn hạn và những hình thức bản ngã nhân tạo, trong khi các giá trị truyền thống dần lung lay dưới áp lực hiện đại hóa. Dẫu vậy, bộ phim không chọn tuyệt vọng làm giọng điệu chủ đạo. Ân đi vào câu chuyện bằng sự hài hước, bởi với anh, tiếng cười vốn dĩ đã mang cảm giác chân thật về văn hóa.
“Người Việt Nam rất vui vẻ, hài hước”, anh nói. “Mỗi dịp năm mới, chúng ta đều xem hài trên ti vi như Gặp nhau cuối năm. Vào ngày Tết, phim ngoài rạp cũng thuộc thể loại hài. Việt Nam đang phát triển rất nhanh và điều đó kéo theo những hệ quả, như việc người trẻ cảm thấy lạc lõng, mất phương hướng. Nhưng người Việt lúc nào cũng nhìn mọi thứ bằng sự hài hước. Tiếng cười, ở khía cạnh nào đó, là điều duy nhất chúng ta có thể làm trong ‘bức tranh’ rất lớn và không ngừng thay đổi này”.
Chính cảm xúc gần gũi ấy có lẽ là một phần lý do khiến bộ phim trở nên dễ tiếp cận với Cannes. Nhưng hành trình của Ân đến với liên hoan phim này cũng bất ngờ không kém. Điểm khởi đầu của anh với điện ảnh không phải là niềm say mê phim ảnh, càng không phải một quá trình đào tạo bài bản, mà là game.
Phim Việt đa số thuộc thể loại hài hước. Tiếng cười, ở một khía cạnh nào đó, là điều duy nhất chúng ta có thể thực hiện trong ‘bức tranh’ rất lớn và không ngừng thay đổi này
“Đó là một sự tình cờ”, anh nói. “Lúc đó tôi đã dừng việc học đại học, định nộp đơn vào chương trình truyền thông ở RMIT, nhưng rồi nhận ra mình có thể dùng số tiền đó vào việc hữu ích hơn. Khi đó tôi khoảng mười tám, mười chín tuổi, đang là game thủ chuyên nghiệp và streamer. Tôi học dựng phim không phải để làm phim, mà để chỉnh sửa trò chơi của mình”.Từ đó, anh xây dựng hành trình học hỏi của mình qua các workshop, sự dẫn dắt của những người đi trước, thay vì đi theo con đường trường lớp chính quy. “Sau đó, tôi bắt đầu học tất cả những khóa làm phim có thể tìm thấy, từ Hà Nội đến Sài Gòn. Không phải từ một ngôi trường cụ thể, mà ở khắp mọi nơi”.
Điều đó khiến cột mốc Liên hoan phim Cannes của Thiên Ân vừa mang ý nghĩa như chiến thắng cá nhân, vừa như tín hiệu gợi mở cho điện ảnh độc lập Việt Nam, mặc dù hệ sinh thái hỗ trợ các nhà làm phim trẻ vẫn còn rất sơ khai. Ân thừa nhận nguồn lực dành cho những người làm phim chưa nhiều. Đó là lý do anh đặc biệt biết ơn CJ: “Nếu không có họ, tôi không thể làm bộ phim này”.
“Thật ra, tôi xem đây là một tín hiệu tích cực”, anh nói, khi nhắc đến hành trình bộ phim nhận được kinh phí, vượt qua quy trình kiểm duyệt ở Việt Nam và có mặt tại Cannes. “Tôi cảm thấy điện ảnh Việt Nam đang dần cởi mở hơn với thế hệ làm phim tiếp theo, cũng như với những câu chuyện có khả năng đi xa hơn”.
