Ở tuổi ba mươi, Amanda Nguyễn nhìn lại đời mình như những lớp phim X-quang chồng lấp từ đứa trẻ năm tuổi, người phụ nữ ở hiện tại và phiên bản tương lai mà cô luôn tự nhắc đến như kim chỉ nam đạo đức. “Hai người bạn cần khiến họ tự hào trong đời là bạn năm 5 tuổi và bạn năm 80 tuổi”, cô viết trong hồi ký Saving Five: A Memoir of Hope (2025).
Ở giữa hai cột mốc ấy, Amanda ở tuổi ba mươi là người kể chuyện đủ tỉnh táo để nối liền quá khứ với tương lai, nhưng vẫn đang sống trong chính chương đời chưa khép lại của nhà hoạt động xã hội người Mỹ gốc Việt này.
Amanda Nguyễn (tên đầy đủ là Amanda Ngọc Nguyễn) sinh tại bang California vào năm 1991 và lớn lên theo con đường nhiều người ngưỡng vọng: tốt nghiệp Đại học Harvard danh giá, làm việc tại NASA với giấc mơ trở thành phi hành gia. Nhưng năm 22 tuổi, một vụ tấn công tình dục đã bẻ cong quỹ đạo ấy. Khi bước vào mê cung pháp lý với tư cách nạn nhân, cô nhận ra khoảng trống nghiêm trọng trong hệ thống bảo vệ người sống sót.
Từ trải nghiệm cá nhân, Amanda thành lập Rise, trực tiếp soạn thảo dự luật Quyền của Người sống sót sau Xâm hại Tình dục (Sexual Assault Survivors’ Bill of Rights). Năm 2016, đạo luật được Quốc hội Mỹ thông qua tuyệt đối và Tổng thống Barack Obama ký ban hành. Làn sóng ủng hộ với hơn một triệu người liên hệ, kêu gọi cô tiếp tục đã khiến Amanda tạm gác lại giấc mơ không gian để vận động tại Liên Hợp Quốc.
Tôi mong rằng câu chuyện của mình sẽ khiến những nạn nhân trở thành người thay đổi thế giới
Sáu năm sau, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết độc lập đầu tiên về quyền tiếp cận công lý cho các nạn nhân. Chỉ khi nền tảng pháp lý ấy được đặt xuống, Amanda mới quay trở lại với giấc mơ ban đầu. Ngày 14−4−2025, cô trở thành người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào không gian cùng Blue Origin. Với cô, chuyến bay không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn mở ra sự chú ý cho các nghiên cứu khoa học và hoạt động của cô tại Liên Hợp Quốc.
“Trong bản tái bản của quyển hồi ký, tôi viết thêm về trải nghiệm nhìn Trái đất từ không gian, và có lẽ, mọi thứ đều được kết nối theo cách rất vũ trụ. Một trong những khoảnh khắc xúc động nhất là khi tôi nhận ra 14−4, ngày tôi bay vào không gian cũng chính là ngày 11 năm trước khi chứng cứ ghi lại vụ tấn công từng được lên lịch tiêu hủy. Như có một sợi chỉ xuyên suốt nối những mong ước để chờ ta bước tới”, Amanda kể.
Dù được biết đến rộng rãi như nhà hoạt động xã hội, Amanda lại tự nhận mình là “nhà hoạt động tình cờ”. Cô chưa từng hoạch định cho mình con đường đó. “Tôi chưa bao giờ muốn trở thành một người như vậy”. Điểm khởi đầu của Amanda là vật lý thiên văn. Hiện tại, cô làm việc trong lĩnh vực khoa học nghiên cứu sinh học vũ trụ (bioastronautics), nơi khoa học về cơ thể con người kết hợp với ngành khoa học vũ trụ mà cô từng theo đuổi.
Điều khiến cô tự hào nhất không nằm ở danh xưng, mà ở những kết quả cụ thể: Cùng tổ chức Rise, cô đã góp phần thông qua 116 đạo luật bảo vệ nạn nhân trên toàn cầu, đồng thời tiếp tục theo đuổi các nghiên cứu khoa học liên quan đến sức khỏe phụ nữ.
Tôi luôn nhắc mình rằng những điều mình làm không chỉ vì bản thân và những thành quả bắt đầu xuất hiện
Amanda mong rằng mình ở tuổi tám mươi sẽ không phải nhắc đến thêm cột mốc hay thành tựu nào. “Tôi chỉ muốn được là chính mình”, cô nói. Câu trả lời gần như trái ngược với hình dung của công chúng về người mà những cột mốc của họ thường gọi là “mang tính lịch sử”. Với cô, niềm vui không phải phần thưởng xa xỉ, mà là hành động đấu tranh. “Niềm vui là hình thức nổi loạn mạnh mẽ nhất. Chúng ta vẫn sống trong một thế giới, nơi niềm vui của phụ nữ là điều quá khác thường đến mức thu hút sự chú ý không mong muốn”, Amanda bộc bạch. Chính vì thế, giữ lấy niềm vui như một cách sống là sự từ chối âm thầm trước những giới hạn vô hình.
Niềm vui là hình thức nổi loạn mạnh mẽ nhất. Chúng ta vẫn sống trong một thế giới, nơi niềm vui của phụ nữ là điều quá khác thường đến mức thu hút sự chú ý không mong muốn”
Với Amanda, mục đích và niềm vui không hề đối lập. Cô vẫn làm khoa học, vẫn tham gia vận động chính sách, vẫn ngồi vào những bàn đàm phán khó khăn. Nhưng cô không chấp nhận ý tưởng rằng cuộc đời có ý nghĩa phải là cuộc đời thiếu nhẹ nhàng. Cô không muốn được nhớ đến chỉ như biểu tượng của đấu tranh, mà như một người có thể cười, có thể yêu, có thể tận hưởng hành trình của mình.
Giữa những cuộc đàm phán, phòng thí nghiệm và chuyến bay vượt khỏi bầu khí quyển, giấc mơ của Amanda hóa ra lại rất đỗi con người để sống một đời lý tưởng nhưng tràn ngập niềm vui. “Tôi biết ơn mỗi ngày khi thức dậy và cảm thấy mình có quyền chủ động với cuộc đời, rằng thế giới là thứ tôi có thể thay đổi và những giấc mơ là có thật”, Amanda cho biết. Với cô, đó mới là thành tựu lớn nhất: sống một đời do chính mình định nghĩa giữa khoa học, công lý và hy vọng.
Ảnh: Office of Amanda Nguyễn
