Lần đầu tiên tôi trở về thăm Việt Nam, bố mẹ tôi thường gọi một chiếc xe ôm rồi bế tôi ngồi lên yên sau. Lớn lên ở Mỹ, tôi chưa từng trải qua điều gì tương tự. Bố mẹ bảo tôi vòng tay ôm lấy bác tài lớn tuổi, bám cho thật chắc, rồi khi xuống xe lại đưa thêm cho bác một ít tiền. Đó vừa là tiền tip, vừa giống như một cách cảm kích dành cho một người xa lạ.
Với nhiều người Sài Gòn, cụm từ “xe ôm” giờ đây dường như thuộc về một thời khác của thành phố. Ngồi sau một chiếc xe ôm đồng nghĩa với việc bạn có thể trò chuyện với bác tài về bóng đá, thời tiết, giá vàng hay bất cứ chuyện gì vừa xảy ra sáng hôm ấy. Những bác tài quen dần trở thành gương mặt thân thuộc trong khu phố, biết từng con đường tắt và cả những đoạn đường cứ mưa xuống là ngập. Giữa những cuốc xe, họ có thể mắc võng giữa hai thân cây, chợp mắt trong lúc chờ vị khách tiếp theo. Họ từng là một phần rất đỗi quen thuộc của nhịp sống đô thị.
Khoảng một thập niên trước, sự xuất hiện của các ứng dụng gọi xe đã thay đổi tất cả. Đó gần như là một bước phát triển tất yếu biến việc đi lại trở nên nhanh chóng, an toàn và thuận tiện hơn. Và có lẽ chẳng mấy ai trong chúng ta thực sự muốn quay lại cách cũ, nhưng theo thời gian, những chuyến xe cũng trở nên im lặng hơn.
Những tài xế trong bộ đồng phục giống nhau xuất hiện khắp nơi, nhưng đồng thời cũng trở nên vô hình. Một thông báo trên điện thoại thay cho lời chào, thanh toán tự động thay cho việc tiền tận tay, còn năm ngôi sao thay thế cho một cuộc trò chuyện. Công nghệ không chỉ loại bỏ những bất tiện khi tìm một chuyến xe, mà vô tình cũng làm mất đi nhiều tương tác nhỏ từng đi kèm với nó.
Khi bắt đầu để ý đến điều đó, tôi nhận ra câu chuyện tương tự đang diễn ra ở nhiều nơi khác. Đó là chú bảo vệ chào tôi mỗi sáng trước văn phòng. Là cô bán phở gần nhà đã thuộc lòng bữa sáng tái bò viên, thêm tái của tôi trước cả khi tôi bước tới quầy. Hay người giao hàng xuất hiện trước cửa trong bộ đồng phục ướt sũng sau một trận mưa chiều dai dẳng.
Họ vẫn ở đó, nhưng khi mọi dịch vụ đều được thiết kế để nhanh hơn, liền mạch hơn và được thực hiện thông qua một ứng dụng, chúng ta cũng dễ quên mất những con người đang trực tiếp làm nên sự thuận tiện ấy chứ không phải một con robot theo yêu cầu.
Và đây không chỉ là câu chuyện của Sài Gòn. Các thành phố hiện đại được tạo nên một phần bởi những người mà giới nghiên cứu gọi là “những người xa lạ quen thuộc”—những gương mặt chúng ta thường xuyên bắt gặp nhưng hiếm khi biết tên. Những cuộc gặp gỡ nhỏ bé, lặp đi lặp lại mỗi ngày ấy góp phần tạo nên cảm giác thân thuộc với nơi mình sống, ngay cả khi chúng chẳng bao giờ phát triển thành một tình bạn.
Khi công nghệ ngày càng tinh giản đời sống thường nhật, có lẽ cũng đáng để tự hỏi liệu chúng ta có đang ngày càng ít chú ý hơn đến những con người vẫn âm thầm giúp thành phố vận hành hay không. Đó là lý do tiền tip vẫn có ý nghĩa. Không phải vì Việt Nam nên học theo văn hóa tip kiểu Mỹ. Với tôi, đây là điều không nên. Người lao động trong ngành dịch vụ xứng đáng nhận được mức lương xứng đáng và sự hào phóng của mỗi cá nhân không thể thay thế những chính sách lao động hợp lý, trách nhiệm của doanh nghiệp hay chế độ đãi ngộ công bằng.
Nhưng mong muốn một lối vận hành tốt hơn không có nghĩa chúng ta không thể hào phóng hơn một chút trong đời sống thường ngày. Một khoản tip đơn giản là cách ghi nhận con người đứng sau mỗi chuyến xe, mỗi đơn hàng hay mỗi ly cà phê. Đó có thể là thêm chút tiền cho người tài xế vừa chở bạn qua một trận mưa, hay gửi chú bảo vệ ít “tiền cà phê” trước mùa Tết Trung Thu cận kề.
Và nếu bạn không muốn tip, điều đó cũng chẳng sao. Một ánh mắt, một nụ cười hay một lời cảm ơn chân thành đã là là một khoản tip “tinh thần” cho những người lao động cần mẫn. Mọi thứ tại Việt Nam đang trở nên nhanh hơn, hiện đại hơn qua từng năm và đó là điều đáng để đón nhận. Nhưng tiến bộ không đồng nghĩa với việc lãng quên sự tử tế. Các ứng dụng có thể thay đổi cách chúng ta di chuyển, nhưng không nhất thiết phải thay đổi cách chúng ta đối xử với những người sống cùng nó.
