Việt Nam không xa lạ với thế giới. Ẩm thực, du lịch và lịch sử nước ta được thế giới biết đến rộng rãi. Nhưng khi bước vào những hiệu sách lớn ở London hay New York, bạn vẫn thấy khó khăn trong việc tìm kiếm các tác phẩm văn học Việt Nam.
“Có một quan niệm đầy lý tưởng hóa về chế độ tài năng đắc dụng trong lĩnh vực nghệ thuật: Những tác phẩm xuất sắc nhất sẽ tự nhiên nổi bật và thu hút đông đảo độc giả. Tuy nhiên, một nền văn hóa dù sản sinh ra các tác phẩm văn học chất lượng vẫn có thể bị lãng quên nếu thiếu đi cơ sở hạ tầng kết nối nhà văn với độc giả, người đại diện, các giải thưởng, nhà sách và dịch giả”, Pascal Nguyễn nhận định.
Chính khoảng trống ấy thôi thúc Pascal Nguyễn và Kim Trần đồng sáng lập Major Books tại London vào năm 2022. Trong bốn năm, nhà xuất bản độc lập này đã đưa bảy tựa sách Việt Nam đến với độc giả quốc tế, từ tác phẩm kinh điển Truyện Kiều của Đại thi hào Nguyễn Du, tác phẩm trào phúng của Vũ Trọng Phụng, đến văn học đương đại và truyện dân gian Việt Nam.
Kim Trần e ngại về vai trò “đại diện” đặt lên văn chương chuyển ngữ. Major Books mong muốn các nhà văn Việt Nam được tiếp nhận dựa trên các giá trị văn học. Họ xứng đáng được đặt lên bàn cân so sánh với Beckett hay García Márquez, được tranh luận dưới góc độ thẩm mỹ và đôi khi có thể bị nhầm lẫn với nhà văn lâu đời nào đó.
Chỉ một cuốn tiểu thuyết thôi bỗng bị kỳ vọng phải lý giải cả một đất nước với hàng trăm triệu dân cùng bề dày lịch sử hàng nghìn năm.
Kim Trần
Mùa hè này, sứ mệnh ấy bước ra khỏi những trang sách. Trong triển lãm Echoing Whispers, Major Books tuyển chọn 11 câu chuyện từ tuyển tập của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Đổng Chi. Kết hợp chúng với hơn 50 bức tranh nguyên bản của họa sĩ Jeet Zdũng. Triển lãm tại Museum of the Home ở London đã trở thành dự án tham vọng nhất từ trước đến nay của nhà xuất bản, với các workshop, kể chuyện và thảo luận xoay quanh văn hóa dân gian Việt Nam.
“Ngay khi nhìn thấy những bức tranh của Jeet Zdũng, chúng tôi nhận ra rằng dự án này sẽ thoát khỏi khuôn khổ của một cuốn sách. Những câu chuyện dân gian vốn dĩ không được sinh ra để nằm im lìm giữa hai bìa sách”, Kim Trần giải thích.
Ban đầu, Major Books cho rằng người tham quan ở Anh sẽ cần nhiều thông tin nền để có thể bước vào những câu chuyện. Nhưng Pascal Nguyễn chứng kiến họ tự tìm thấy những điểm tương đồng: âm hưởng Cinderella trong Tấm Cám, cấu trúc thần thoại quen thuộc, hay sức hấp dẫn của quái vật và sự biến hóa. Điều vẫn mang đậm bản sắc Việt nằm ở những lời giải đáp mà các câu chuyện đưa ra, định hình bởi những quan niệm về luân hồi, đạo hiếu, tổ tiên và công lý trải dài qua nhiều kiếp.
Bạn đưa một câu chuyện ra thế giới, rồi nó trở về, mang theo điều gì đó mới mẻ.
Pascal Nguyễn
Đến tháng Mười, Echoing Whispers sẽ trở lại Việt Nam tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội. Triển lãm không chỉ mang đến những bức tranh của Jeet Zdũng mà còn cả dấu ấn từ dự án ở nước ngoài – các tác phẩm do trẻ em người Anh gốc Việt tái hình dung dựa trên những câu chuyện dân gian. Với Kim Trần, mục đích không phải là trở về cùng bằng chứng cho thấy người nước ngoài đã yêu thích văn hóa Việt Nam. “Điều đó nghe dễ chịu, nhưng lại chẳng mấy thú vị. Thay vào đó, triển lãm đặt ra câu hỏi: Điều gì xảy ra với di sản văn hóa khi nó vượt qua rào cản ngôn ngữ, biên giới và khác biệt giữa các thế hệ?”
Chính Major Books cũng xoay quanh câu hỏi ấy. Pascal Nguyễn đảm bảo mỗi bản dịch, triển lãm hay đợt phát hành quốc tế thành công đều mở ra thêm không gian cho những điều tiếp theo. Sau bốn năm, Kim Trần nhận thấy sự quan tâm dành cho văn chương Việt Nam đã hiện hữu. “Người ta thường cho rằng văn học Việt Nam qua bản dịch chắc hẳn phải kén độc giả. Nhưng thực tế, trải nghiệm của chúng tôi lại gần như hoàn toàn ngược lại”, cô kết lời.
Ảnh: Major Books
