“Công nghệ tạo ra giá trị và thay đổi xã hội. Bạn sẽ thấy điều đó diễn ra lập đi lặp lại”, ông Bình Trần, đối tác Điều hành tại Ascend Vietnam Ventures chia sẻ. Ông hiện đang sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh sau hàng chục năm làm việc trong ngành công nghệ ở Mỹ. Sinh ra tại Việt Nam và lớn lên ở Mỹ, Bình Trần gây dựng sự nghiệp tại Thung lũng Silicon, nơi ông đồng sáng lập một công ty phân tích mạng xã hội và được mua lại với giá hơn 200 triệu USD. Khi một đối tác kinh doanh tương lai lần đầu tiên đề xuất ý tưởng đầu tư vào Việt Nam vào năm 2014, ông đã hoài nghi. “Khi ấy, có nằm mơ tôi cũng không bao giờ đặt cược vào thị trường Việt Nam”.
Một thập kỷ sau, những con số đã thay đổi diện mạo cục diện. Theo AWS, tỉ lệ ứng dụng AI trong các doanh nghiệp Việt Nam tăng 39% so với cùng kỳ vào năm 2025, với 18% đang tích cực sử dụng các công cụ AI và 61% kỳ vọng doanh thu tăng trưởng rõ rệt. Statista, cổng thông tin điện tử tích hợp dữ liệu dự báo thị trường AI của Việt Nam sẽ tăng từ khoảng 932 triệu USD (năm 2025) lên gần 3,8 tỉ USD vào năm 2031.
Việc Qualcomm, công ty bán dẫn toàn cầu của Mỹ quyết định mở một trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) AI chuyên dụng tại Hà Nội vào năm ngoái là minh chứng cho thấy, các tập đoàn công nghệ toàn cầu ngày càng xem Việt Nam vượt xa tầm của công xưởng kỹ thuật giá rẻ.
Tầm nhìn của ông Bình không phải là Việt Nam sẽ tạo ra một OpenAI tiếp theo, mà là quốc gia này hiện sở hữu vị thế để xây dựng điều gì đó khác biệt. Ông cho biết: “Chúng tôi từng đưa ra giả thuyết rằng công nghệ sẽ là động lực quan trọng tạo ra giá trị tại Việt Nam và trong cả khu vực Đông Nam Á. Câu hỏi đặt ra là liệu nhân tài công nghệ Việt Nam có đủ sức cạnh tranh trên toàn cầu hay không?”.
Cơ hội đi tắt đón đầu của Việt Nam
Phần lớn các cuộc thảo luận về AI đều giả định một lộ trình quen thuộc: Doanh nghiệp tiến hành số hóa, áp dụng phần mềm, tích lũy dữ liệu, sau đó mới tích hợp AI lên trên. Lộ trình của Việt Nam lại ít mang tính tuyến tính hơn, điều này có thể trở thành lợi thế lớn.
Ông Bình nhận định: “Người dân không mua phần mềm với quy mô lớn như ở các quốc gia khác. Vai trò của phần mềm là giúp giải quyết vấn đề và tạo ra dữ liệu”. Do nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa từng trải qua trọn vẹn kỷ nguyên phần mềm doanh nghiệp, AI đang tiếp cận theo một cách khác biệt. Nó không xuất hiện như giai đoạn tiếp theo của chuyển đổi số, mà đôi khi là lớp tự động hóa thực sự đầu tiên.
Điều đó mở ra cơ hội cho các nhà sáng lập phát triển những công cụ thực tiễn thay vì cạnh tranh với nhiều ông lớn sở hữu mô hình tiên phong (frontier model).
“Chính vì khu vực này chưa từng trải qua giai đoạn tích lũy dữ liệu đó, Việt Nam hiện có cơ hội đi tắt đón đầu toàn bộ cuộc cách mạng phần mềm”, ông Bình Trần cho biết.
Đó cũng chính là cơ hội mà Trần Quang Đức nhìn thấy dưới góc độ một nhà sáng lập. Sau khi thử nghiệm các nền tảng AI quốc tế, nhà sáng lập của AI Hay vô cùng ấn tượng với công nghệ nhưng không tin rằng chúng được thiết kế cho người dùng Việt Nam. Anh Đức chia sẻ: “Các nền tảng đó không được tối ưu hóa cho ngôn ngữ hay bối cảnh văn hóa Việt Nam. Thậm chí những việc đơn giản như viết câu lệnh (prompt) bằng tiếng Anh thường mang lại kết quả tốt hơn”.
Ông Bình rất thực tế về những giới hạn. Ông nhìn nhận: “Tôi không nghĩ các quốc gia ngoài Mỹ và Trung Quốc có thể cạnh tranh về các mô hình nền tảng. Lượng năng lượng và vốn đầu tư yêu cầu là quá lớn. Việt Nam không cần phải chiến thắng trong cuộc đua đó. Cơ hội của quốc gia này nằm ở các sản phẩm thuần AI (AI-native) được xây dựng cho các thị trường phân mảnh, ưu tiên thiết bị di động (mobile-first) mà các nền tảng toàn cầu thường bỏ qua”.
Thiết kế riêng cho thị trường bản địa
Khoảng trống sản phẩm đó đã khai sinh ra AI Hay. Thành lập vào năm 2022, công ty được xây dựng dựa trên tiền đề đơn giản: tạo ra sản phẩm AI mà người dùng Việt Nam thực sự mong muốn, thay vì một nền tảng toàn cầu được chuyển ngữ gượng gạo sang tiếng địa phương. Anh Đức khẳng định: “AI tại Việt Nam đã bước ra khỏi phòng thí nghiệm để trở thành lớp cơ sở hạ tầng thứ ba, sau điện và internet. Công nghệ này đang len lỏi vào cuộc sống hàng ngày”.
Ý tưởng đó đã tạo tiếng vang lớn. AI Hay tập trung vào giáo dục và giải trí, hai lĩnh vực mà người dùng Việt Nam có mức độ tương tác cao và sẵn sàng chi trả. Công ty đã huy động hơn 18 triệu USD, dẫn đầu danh mục Giáo dục trên cả hai kho ứng dụng lớn tại Việt Nam, đồng thời trở thành một trong những sản phẩm AI tiêu dùng nổi bật nhất Đông Nam Á.
Với anh Đức, cơ hội không nằm ở việc cố gắng chạy đua vũ trang tiền bạc với các đại gia công nghệ (Big Tech), mà là hiểu rõ tệp người dùng vốn thường bị các tập đoàn này gộp chung thành một nhóm khách hàng phổ thông. Anh chia sẻ: “Cơ hội AI lớn nhất của Việt Nam nằm ở những thị trường mà Big Tech thường ngó lơ, thông qua sự thấu hiểu sâu sắc về ngôn ngữ và văn hóa bản địa”.
Dù vậy, AI tiêu dùng chỉ là một khía cạnh trong tầm nhìn đó. Ông Bình Trần chỉ ra một công ty khác trong danh mục đầu tư của mình là TechCoop, đơn vị ứng dụng AI vào nền kinh tế nông nghiệp phân mảnh của Việt Nam. Các ngân hàng truyền thống thường gặp khó khăn trong việc phục vụ các hộ nông dân nhỏ lẻ, nhưng TechCoop đã xây dựng các công cụ chuyên biệt để lấp đầy khoảng trống này. Ông Bình giải thích: “Các ngân hàng không thể phục vụ những nông dân này vì họ chắc chắn sẽ lỗ vốn”. Hiện tại, công ty đang phục vụ hơn 300,000 trang trại bằng cách sử dụng công nghệ thẩm định tín dụng hỗ trợ bởi AI và hệ thống quản lý vận hành thông minh.
Những rào cản hiện hữu là có thật. Anh Đức chỉ ra tâm lý thận trọng của các nhà đầu tư, cơ sở hạ tầng dữ liệu chưa hoàn thiện và cuộc chiến thu hút nhân tài kỹ thuật hàng đầu. Mặc dù vậy, sự trỗi dậy của AI Hay và TechCoop đã thách thức định kiến cũ kỹ cho rằng các startup Việt Nam có tham vọng lớn buộc phải xây dựng sản phẩm hướng ra xuất khẩu ngay từ đầu. Đôi khi, cơ hội lớn nhất lại nằm ở việc giải quyết một bài toán mà chỉ người bản địa mới có thể thấu hiểu tường tận.
Thế giới đang dõi theo
Bà Revie Sylviana quan sát Việt Nam từ góc nhìn của một nền tảng toàn cầu theo dõi hành vi người dùng theo thời gian thực. Trên cương vị Giám đốc Đối tác Toàn cầu của Meta tại Đông Nam Á và các Thị trường Mới nổi, bà đánh giá Việt Nam là một trong những tín hiệu rõ ràng nhất cho xu hướng ứng dụng AI. Không phải vì quốc gia này đang bám đuổi, mà vì người dùng nơi đây thường dịch chuyển nhanh hơn kỳ vọng của các nền tảng.
Bà Revie nhận xét: “Các nhà sáng tạo nội dung Việt Nam là những người đón đầu xu hướng công nghệ vô cùng nhạy bén. Họ sở hữu sự nhanh nhạy và tinh thần can trường đáng kinh ngạc. Khi chúng tôi ra mắt một tính năng AI mới, họ không ngồi đợi hướng dẫn sử dụng mà sẽ lao vào trải nghiệm, tìm tòi và làm chủ nó ngay lập tức”.
Mô thức đó càng củng cố những gì ông Bình quan sát thấy từ góc độ đầu tư: một thị trường nơi hành vi kỹ thuật số tiến hóa nhanh chóng, thường nằm ngoài các quy chuẩn tiếp nhận công nghệ truyền thống. Đối với Meta, một trong những ví dụ rõ nét nhất là thương mại mạng xã hội dựa trên đại lý thông minh (agentic social commerce). Các doanh nghiệp hiện đã sử dụng chatbot AI để trả lời câu hỏi của khách hàng 24/7, hỗ trợ bán hàng qua livestream và giảm bớt áp lực vận hành cho các đội ngũ nhân sự tinh gọn. Các nhà sáng tạo nội dung cũng đang vận dụng các công cụ dịch thuật, lồng tiếng và lên ý tưởng để tiếp cận tệp khán giả vượt xa khỏi biên giới quốc gia.
Việc ưu tiên thiết bị di động làm thay đổi toàn bộ mô hình tiếp cận. “Tại Việt Nam, chiếc điện thoại thông minh không đơn thuần là một màn hình hiển thị, nó chính là chiếc điều khiển từ xa cho cuộc sống hàng ngày”. Điều này lý giải vì sao việc ứng dụng AI tại đây mang một diện mạo khác biệt so với câu chuyện nâng cao năng suất trên máy tính để bàn, vốn định hình phần lớn các cuộc thảo luận về AI thời kỳ đầu ở phương Tây. Trí tuệ nhân tạo không xuất hiện qua các công cụ làm việc độc lập, mà tích hợp trực tiếp vào các nền tảng mọi người đang sử dụng hàng ngày để giao tiếp, mua sắm và sáng tạo.
Quan trọng hơn, bà Revie lập luận rằng Việt Nam đang có tầm ảnh hưởng đến cách các nền tảng này tiến hóa. Bà khẳng định: “Nếu chỉ gọi nơi đây là nơi để thử nghiệm thì vẫn chưa đánh giá đúng tầm. Chính vì Việt Nam mang tính bản địa di động rất cao và người dùng là những người tiếp nhận công nghệ nhanh chóng, không sợ hãi. Thị trường này đóng vai trò như một quả cầu pha lê dự báo tương lai cho chúng tôi”.
Công ty AI Việt Nam đầy triển vọng
teencare.vn – Nền tảng chăm sóc sức khỏe tinh thần ứng dụng AI giúp thanh thiếu niên, phụ huynh và các nhà giáo dục giao tiếp hiệu quả hơn.
techcoop.com – Nền tảng tài chính nông nghiệp ứng dụng AI để giúp các hộ nông dân nhỏ lẻ tại Việt Nam tiếp cận nguồn tín dụng và hỗ trợ vận hành ở quy mô lớn. Công ty hiện đang phục vụ hơn 300.000 trang trại.
byterover.dev – Công ty cơ sở hạ tầng có trụ sở tại Việt Nam, chuyên xây dựng các hệ thống lưu trữ chú trọng bảo mật quyền riêng tư cho các thế hệ đại lý AI (AI agent) tiếp theo.
ai-hay.vn – AI Hay là nền tảng hỏi đáp trí tuệ nhân tạo thuần Việt đầu tiên và lớn nhất tại Việt Nam, với hơn 15 triệu lượt tải và hiện dẫn đầu hạng mục “Giáo dục” trên App Store và Google Play.
Ảnh: NVCC
