Bill Gates đã dành phần lớn những năm gần đây để cho rằng trí tuệ nhân tạo có thể trở thành một trong những công nghệ quan trong nhất trong cuộc đời ông. Ông vẫn tin vào điều đó.
Tuy nhiên, trong bài luận dài gần 6.000 từ được đăng trên trang cá nhân Gates Notes ngày 26/8, nhà đồng sáng lập Microsoft đưa ra một dự báo phức tạp hơn vè những gì sẽ xảy ra tiếp theo: AI cuối cùng có thể cải thiện cuộc sống của hàng triệu người, nhưng con đường để đi đến đó có thể gây ra những xáo trộn chưa từng có.
“Ngay cả trong những hoàn cảnh thuận lợi nhất, quá trình chuyển sang kỷ nguyên AI mới cũng sẽ là một trong những giai đoạn biến động nhất trong lịch sử nhân loại”, Gates viết trong bài luận có tựa đề The Turbulent AI Era Is Here. The Choices We Make Now Are Critical (Kỷ nguyên AI đầy biến động đã đến. Những lựa chọn chúng ta đưa ra lúc này mang tính quyết định).
Mối lo của ông không chỉ nằm ở việc AI có thể làm được gì, mà còn ở tốc độ mà nó đang học cách làm những việc đó.
Máy tính cá nhân mất hàng chục năm để làm thay đổi công việc hàng ngày. Trong khi đó, AI đã hiện diện trên những thiết bị chúng ta sử dụng mỗi ngày, có thể giao tiếp bằng ngôn ngữ tự nhiên và gàn như không đòi hỏi người dùng phải có kiến thức kỹ thuật chuyên sâu.
Những công việc đầu tiên thay đổi sẽ là việc dành cho người mới vào nghề
Gates cho rằng AI sẽ định hình lại cả lao động trí óc lẫn lao động chân tay, từ chăm sóc khách hàng, lập trình, pháp lý cho đến sản xuất, xây dựng và dịch vụ lưu trú.
Khi AI ngày càng đáng tin cậy và robot ngày càng tiến bộ, các doanh nghiệp sẽ có động lực kinh tế ngày càng lớn để tự động hóa những công việc vốn không cần con người.
Đối với Việt Nam, đây là một câu hỏi dặc biệt quan trọng bởi nhiều ngành có khả năng chịu tác động từ AI cũng chính là những động lực then chốt của nền kinh tế đang phát triển.
Sản xuất, công nghệ, tài chính, du lịch, bán lẻ và dịch vụ lưu trú đều sử dụng lực lượng lao động lớn, trong khi một thế hệ trẻ đang bước vào môi trường làm việc ngày càng số hóa.
AI có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất, đồng thời cho phép những công ty quy mô nhỏ thực hiện những công việc mà trước đây đòi hỏi cả một đội ngũ lớn. Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với việc cấu trúc của những đội ngũ ấy có thể thay đổi.
Gates đặc biệt lo ngại về những vị trí dành cho người mới bắt đầu sự nghiệp. Đây không đơn thuần là những công viêc có mức lương thấp; chúng còn là nơi người trẻ học cách một ngành nghề thực sự vận hành.
Một nhà thiết kế junior, kế toán viên, lập trình viên hay nhân sự marketing thường bắt đầu bằng những nhiệm vụ tương đối đơn giản, rồi tích lũy kinh nghiệm trước khi đảm nhận những công việc phức tạp hơn.
Nếu AI thực hiện ngày càng nhiều phần việc nền tảng đó, người trẻ có thể đối mặt với một nghịch lý chưa từng có: làm thế nào để trở nên giàu kinh nghiệm khi những công việc từng giúp họ tích lũy kinh nghiệm không còn tồn tại?
Điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với một tương lai không có việc làm. Nó chỉ có nghĩa rằng những kỹ năng được coi trọng trong công việc có thể thay đổi rất nhanh.
Khả năng phán đoán, sáng tạo, giao tiếp, thích ứng và năng lực phối hợp hiệu quả với AI có thể ngày càng quan trọng, bên cạnh chuyên môn kỹ thuật. Với một lực lượng lao động giàu sức trẻ như Việt Nam, chuẩn bị cho AI vì thế là một bài toán giáo dục không kém phần quan trọng so với bài toán kinh tế.
Chúng ta có nguy cơ quên mất cách tư duy
Một trong những cảnh báo mạnh mẽ nhất của Gates không liên quan đến việc làm, mà đến giáo dục và sự phát triển của con người.
AI có thể giải thích những khái niệm khó, tóm tắt thông tin và đưa ra câu trả lời gần như ngay lập tức cho bất kỳ câu hỏi nào. Đây có thể là một công cụ giáo dục phi thường. Nhưng đồng thời, nó cũng khiến con người dễ dàng né tránh chính những nỗ lực trí tuệ khó khăn mà qua đó việc học thực sự diễn ra.
Gates cho rằng AI trong giáo dục nên duy trì điều mà các nhà nghiên cứu gọi là “productive struggle” — có thể hiểu là quá trình vật lộn mang tính xây dựng: giúp học sinh từng bước tìm ra câu trả lời thay vì đơn giản đưa luôn đáp án cho các em.
Sự khác biệt này rất quan trọng, bởi giáo dục không chỉ là đạt được một câu trả lời đúng. Đó còn là quá trình hình thành khả năng suy luận, đặt câu hỏi và đánh giá xem một thông tin có đáng tin cậy hay không.
“Đây sẽ là thời điểm tồi tệ nhất có thể để con người đánh mất kỹ năng tư duy phản biện”, Gates viết.
Khi AI khiến việc tạo ra hình ảnh, video chân thực và thông tin sai lệch trở nên dễ dàng hơn, khả năng phân biệt thông tin đáng tin cậy với những thứ được dựng lên một cách thuyết phục sẽ ngày càng trở thành một dạng năng lực cơ bản, gần như một kỹ năng đọc viết mới của thời đại số.
Gates cũng đưa ra một mối lo liên quan đến việc AI trở thành bạn đồng hành, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên.
Một chatbot có thể kiên nhẫn vô tận, luôn sẵn sàng 24/7 và được thiết kế để phản hồi theo cách mà người dùng cảm thấy thoải mái. Con người thì không như vậy.
Gates lo ngại rằng việc thay thế một phần những va chạm trong các mối quan hệ con người bằng những người bạn kỹ thuật số luôn chiều theo mình có thể khiến người trẻ không phát triển được những kỹ năng xã hội vốn chỉ hình thành thông qua bất đồng, bối rối, thỏa hiệp và quá trình học cách thấu hiểu người khác.
Với Việt Nam, nơi hàng triệu người trẻ đã lớn lên cùng smartphone, mạng xã hội và những nền tảng số liên tục thay đổi, câu hỏi giờ đây không còn là liệu AI có bước vào giáo dục và đời sống hằng ngày hay không. Nó đã ở đó.
Câu hỏi quan trọng hơn là làm thế nào để đảm bảo những công cụ này mở rộng năng lực của con người, thay vì âm thầm thay thế chúng.
Điều gì nên được giữ lại cho con người?
Bất chấp những cảnh báo, Gates vẫn rất lạc quan về những gì AI có thể mang lại.
Ông tin AI có thể đẩy nhanh nghiên cứu y khoa, hỗ trợ bác sĩ xử lý thông tin, giúp giáo viên có thêm thời gian với học sinh và mang đến cho nông dân những lời khuyên tốt hơn về thời tiết, mùa vụ và dịch bệnh.
Các doanh nghiệp nhỏ cũng có thể tiếp cận những năng lực mà trước đây chỉ những tổ chức lớn hoặc những người có thể trả tiền cho các chuyên gia đắt đỏ mới sở hữu.
Những khả năng này đặc biệt có ý nghĩa với những quốc gia như Việt nam. AI có thể đưa những nguồn tri thức chuyên sâu đến các cộng đồng nằm xa những thành phố lớn, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ cạnh tranh với những công ty quy mô lớn hơn, đồng thời giúp giáo dục và chuyên môn nghề nghiệp tiếp cận với những người trước đây khó có cơ hội tiếp cận.
Gates cũng cho rằng AI cần hoạt động hiệu quả với nhiều ngôn ngữ hơn, thay vì tập trung phần lớn lợi ích vào những người sử dụng các ngôn ngữ đang có mức độ hiện diện cao nhất trên internet.
Nhưng có lẽ đề xuất đáng suy nghĩ nhất của ông là ý tưởng mà ông gọi là “Human Reserved” — có thể hiểu là “những lĩnh vực dành riêng cho con người”.
Gates cho rằng cuối cùng, xã hội có thể quyết định rằng một số vai trò nhất định nên được duy trì chủ yếu bởi con người, ngay cả khi — và đặc biệt là khi — máy móc đã đủ khả năng thực hiện chúng.
Ông ví ý tưởng này với việc bảo tồn một khu vực thiên nhiên: đất đai có thể được khai thác và phát triển, nhưng con người cùng thống nhất rằng nếu làm vậy, một giá trị nào đó sẽ biến mất.
Nguyên tắc tương tự có thể được áp dụng với những công việc liên quan đến sự chăm sóc, đồng cảm và những mối quan hệ có ý nghĩa giữa người với người.
Một ngày nào đó, máy móc có thể đủ khả năng chăm sóc người cao tuổi hoặc thông báo một tin xấu trong y khoa. Nhưng theo Gates, việc máy móc có khả năng làm điều đó không đồng nghĩa với viêc con người nên để máy móc thay mình làm.
Chính sự khác biệt ấy đã chạm đến cốt lõi trong cảnh báo của Gates.
Trong nhiều năm, câu hỏi trung tâm xoay quanh trí tuệ nhân tạo là máy móc cuối cùng sẽ có thể làm được bao nhiêu việc. Nhưng một câu hỏi quan trọng hơn là: con người vẫn muốn tự mình làm những gì?
Việt Nam đang bước vào sự chuyển dịch công nghệ này với tư cách một xã hội trẻ, tăng trưởng nhanh và có mức độ kết nối cao. Điều đó mang lại những cơ hội rất lớn để ứng dụng AI trong giáo dục, kinh doanh, y tế và đời sống hàng ngày.
Nhưng bài luận của Gates cũng đưa ra một lời nhắc nhở đáng suy ngẫm: tiến bộ công nghệ không đơn giản là việc tiếp nhận những công cụ mới nhất, nhanh nhất có thể.
“Không có một kế hoạch nào để làm dịu quá trình bước vào kỷ nguyên AI”, ông viết.
Việc xây dựng một kế hoạch như vậy bắt đầu từ việc nhận ra rằng tương lai của AI không chỉ là một câu chuyện về công nghệ.
Đó còn là một câu chuyện về con người.
