Nếu theo dõi tin tức kinh tế những năm qua, bạn ắt hẳn đã quen với thuật ngữ bong bóng tài chính. Bong bóng trí tuệ nhân tạo (AI) mang bản chất tương tự. Hãy tưởng tượng nó như một quả khinh khí cầu được bơm đầy sự kỳ vọng của các nhà đầu tư và dòng tiền đầu cơ. Bong bóng xuất hiện khi giá trị của các công ty công nghệ tăng vọt đến mức phi lý, vượt xa khả năng tạo ra lợi nhuận thực tế các sản phẩm mà họ cung cấp.
Đó là trạng thái mà mọi người đều sợ bỏ lỡ cơ hội nên đổ xô vào mua cổ phiếu hoặc rót vốn vào bất kỳ dự án nào có gắn mác AI, bất chấp việc dự án đó có thực sự hiệu quả không. Và khi niềm tin này chạm tới giới hạn hoặc những báo cáo tài chính không còn đẹp như mơ, quả khinh khí cầu này sẽ nổ tung, để lại một hiện trường đổ nát cho những ai chậm chân.
Kể từ thời điểm ChatGPT ra mắt vào tháng 11 năm 2022, thế giới đã trải qua một cơn sốt kéo dài ba năm rưỡi với tốc độ chưa từng có. Chúng ta thấy Nvidia từ một nhà sản xuất chip đồ họa dần trở thành gã khổng lồ có giá trị vốn hóa 5 nghìn tỷ đô la. Các công ty công nghệ lớn tại Mỹ như Google, Microsoft và Amazon đang chi ra khoảng 800 tỷ đô la mỗi năm chỉ để phục vụ hạ tầng AI.
Con số này lớn đến mức nó đóng góp tới ba phần tư sự tăng trưởng GDP của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nhà kinh tế học Trung Quốc Nhậm Trạch Bình đã cảnh báo rằng sự “hưng phấn” này chắc chắn dẫn đến một kết cục bi thảm, bởi lẽ mọi bong bóng trong lịch sử loài người cuối cùng đều phải vỡ.
Nghịch lý của cuộc đua tiêu tốn 9.000 tỷ đô la
Sự nguy hiểm của cơn sốt hiện tại nằm ở chỗ: nó là sự chồng chéo của ba loại bong bóng khác nhau. Đầu tiên là bong bóng tài sản, nơi các nhà đầu cơ đẩy giá cổ phiếu lên cao gấp hàng chục lần lợi nhuận thực tế dựa trên niềm tin rằng AI sẽ thống trị tương lai. Tiếp đến là bong bóng hạ tầng với cuộc đua xây dựng các trung tâm dữ liệu trị giá hàng nghìn tỷ đô la. McKinsey ước tính tổng đầu tư cho hạ tầng tính toán có thể chạm ngưỡng 9.000 tỷ đô la vào năm 2030.
Cuối cùng và đáng lo ngại nhất là bong bóng kỳ vọng. Trong khi báo chí và các phòng họp hội đồng quản trị liên tục tung hô về khả năng thay đổi thế giới của AI, thực tế lại cho thấy 95% dự án AI trong doanh nghiệp hiện nay đều thất bại. Khoảng cách giữa lời hứa và giá trị thực tiễn đang ngày càng nới rộng.
Một bài toán kinh tế đơn giản đang đặt ra thách thức cho các kỳ lân công nghệ. Để xứng đáng với số vốn đầu tư khổng lồ, ngành AI cần tạo ra doanh thu khoảng 2.700 tỷ đô la mỗi năm nhằm bù đắp chi phí và đạt mức lợi nhuận tối thiểu. Con số này xấp xỉ toàn bộ số tiền mà cả nước Mỹ chi cho phần mềm trong một năm.
Trong khi đó, doanh thu thực tế từ AI hiện nay mới chỉ ở mức khiêm tốn. Microsoft, Google hay Meta đang phải đối mặt với áp lực nặng nề từ các cổ đông khi chi tiêu vốn tăng vọt nhưng tiền thu về lại nhỏ giọt. Điều này dẫn đến sự dao động liên tục của thị trường chứng khoán, nơi một thông báo tăng chi tiêu có thể khiến giá trị công ty bốc hơi hàng chục tỷ đô la chỉ trong một đêm.
Nhìn lại lịch sử, sự kiện này mang nhiều nét tương đồng với bong bóng dot-com năm 2000. Thời điểm đó, người ta cũng tin rằng Internet sẽ thay đổi mọi thứ ngay lập tức và đổ tiền vào những công ty thậm chí chưa có mô hình kinh doanh rõ ràng. Kết quả là hàng loạt doanh nghiệp phá sản và chỉ số NASDAQ mất gần 80% giá trị.
Bài học thực sự nằm ở những gì còn lại sau đó. Những công ty như Amazon hay Google đã trỗi dậy từ đống tro tàn vì họ tập trung vào giá trị cốt lõi. Sự kiện bong bóng AI vỡ không đồng nghĩa với việc công nghệ này vô giá trị. Nó là một quá trình thanh lọc để loại bỏ những dự án ảo và giữ lại những giá trị thực tiễn.
Kịch bản sinh tồn của giới thực dụng
Trong bối cảnh đó, Apple đang chọn một lối đi riêng đầy thú vị. Trong khi các đối thủ tham gia vào cuộc chạy đua vũ trang bằng cách xây dựng các trung tâm dữ liệu tốn kém, Apple vẫn duy trì một bảng cân đối kế toán gọn nhẹ. Họ tập trung vào việc tạo ra doanh thu từ thiết bị và tích hợp AI chỉ khi cảm thấy thực sự cần thiết.
Một chỉ số đáng chú ý là với mỗi đô la tài sản cố định, Apple tạo ra hơn 8 đô la doanh thu, cao hơn gấp nhiều lần so với Amazon hay Meta. Sự thận trọng của Tim Cook có thể bị coi là chậm chạp trong mắt các nhà đầu cơ, nhưng bạn thử nghĩ xem: đầu óc của một người làm CEO của tập đoàn công nghệ tỷ đô không thể như người bình thường được, đó chắc chắn là một chiến lược phòng thủ vững chắc khi “ngày phán xét” đang đến gần.
Đối với các doanh nghiệp, chiến lược sống sót trong tâm bão chính là sự thực dụng. Thay vì đặt câu hỏi AI làm được gì, các nhà lãnh đạo nên bắt đầu từ những vấn đề nhức nhối nhất trong quy trình vận hành của chính mình. Những dự án mang lại thắng lợi nhanh trong ngắn hạn nên được ưu tiên cùng với các kế hoạch dài hạn hơn.
Việc sử dụng AI để tự động hóa các công việc lặp lại hay xử lý dữ liệu nhằm tối ưu hóa chuỗi cung ứng mang lại giá trị thực tế cao hơn là chạy theo những mô hình AI viển vông. Sự tích hợp toàn diện, nơi các hệ thống AI có thể kết nối và hỗ trợ lẫn nhau, sẽ tạo ra sức mạnh cộng hưởng cho doanh nghiệp.
Điều nghịch lý là sự kiện vỡ bong bóng có thể lại là cơ hội lớn nhất cho những người kiên định. Khi dòng vốn đầu cơ rút đi, các nguồn lực như chip đồ họa mạnh mẽ hay những kỹ sư tài năng sẽ trở nên dễ tiếp cận hơn với mức chi phí hợp lý. Những doanh nghiệp nghiêm túc sẽ có một không gian “yên tĩnh” hơn để làm việc mà không bị áp lực từ sự “ồn ào” của thị trường.
Bong bóng AI khi nổ tung sẽ để lại một hạ tầng công nghệ khổng lồ phục vụ cho tương lai, giống như cách mà hạ tầng cáp quang dư thừa của thập niên 90 đã tạo tiền đề cho sự bùng nổ của video trực tuyến sau này.
Lựa chọn thông minh nhất vào lúc này là để người khác gánh chịu rủi ro về vốn trong khi bản thân tập trung vào hiệu quả vận hành. Cơn sốt nào rồi cũng sẽ qua đi, nhưng những giá trị mà trí tuệ nhân tạo mang lại cho năng suất lao động và tư duy sáng tạo là điều không thể phủ nhận.
Khi bong bóng nổ tung, những kẻ chỉ biết chạy theo xu hướng sẽ biến mất, nhường chỗ cho một thế hệ doanh nghiệp mới biết cách dùng công nghệ để giải quyết những bài toán thực tế của con người. Đó chính là bình minh của một kỷ nguyên AI thực thụ, nơi sự ảo tưởng được thay thế bằng những bông hoa kinh tế tươi đẹp, nở rộ trên nền tảng của sự thật.
*Ngày phán xét: Một cách chơi chữ mượn từ bộ phim “Kẻ Hủy Diệt”, nơi máy móc trỗi dậy hủy diệt loài người. Trong kinh tế, đây là phép ẩn dụ cho thời điểm các con số thực tế lên tiếng để “hủy diệt” những ảo tưởng tài chính và thanh lọc những dự án đốt tiền vô nghĩa.
