Chúng tôi từng có một chiếc Apple IIe. Bố mẹ tặng nó cho anh em tôi vào dịp Giáng sinh năm 1983. Tôi vẫn nhớ như in những khuôn mặt tươi cười xen lẫn chút ngỡ ngàng của họ khi chúng tôi xé toạc lớp giấy gói ngay trong phòng khách, hét lên sung sướng vì cuối cùng cũng có một chiếc. Chúng tôi có một chiếc máy tính Apple! Nó có màu be, trông như những cỗ máy đánh chữ Wang vuông vức ở văn phòng bố tôi, nhưng bắt mắt hơn. Thân thiện hơn. Các góc cạnh được bo tròn. Khi bật máy lên, có một thùng rác nhỏ nằm ở góc màn hình.
Một tháng sau, khi đang xem trận Super Bowl trên chiếc tivi Zenith dưới tầng hầm, chúng tôi bắt gặp đoạn phim quảng cáo cho một dòng máy tính mới, Macintosh. Phim do Ridley Scott đạo diễn (người đã làm nên Alien và Blade Runner lúc bấy giờ) nhưng chúng tôi đâu có biết. Khung cảnh trông thật đáng sợ. Những con người ái nam ái nữ da xám xịt, mặc áo trùm nhà tù và cạo trọc đầu, bước đi đều tăm tắp vào một khu chuồng tăm tối tỏa ra ánh sáng xanh lạnh lẽo. Trên màn hình khổng lồ choán hết một đầu căn phòng, một gã đàn ông ám xanh cất giọng hệt như Big Brother, rao giảng về việc chúng ta là “một dân tộc” với “một ý chí”. Ẩn ý của tông màu xanh đó là gì? Nhắm thẳng vào IBM, gã khổng lồ mang biệt danh Big Blue đang thống trị thị trường máy tính thời bấy giờ, mục tiêu rõ ràng của Apple.
Giọng gã đàn ông mang âm sắc Anh đầy đe dọa, vang lên: “Hôm nay chúng ta kỷ niệm ngày lễ vinh quang đầu tiên của Chỉ thị Thanh lọc Thông tin” trong một “khu vườn tư tưởng thuần khiết, nơi mỗi công nhân có thể an tâm nở rộ mà không bị quấy rầy bởi lũ sâu bọ tuân theo những tư tưởng trái chiều.”
Và rồi! Một người phụ nữ với mái tóc vàng nổi bật, diện quần short đỏ tươi và áo ba lỗ trắng, lao đến, vòng một nhấp nhô theo từng nhịp chạy khi cô tiến ngày càng sát màn hình. Cô mang theo một chiếc búa tạ, dáng vẻ hệt như một vận động viên Olympic. Cảnh sát chống bạo động đang truy đuổi cô. Những gã đeo mặt nạ phòng độc đang tiến lại gần! Cuối cùng, khi gã khổng lồ trên màn hình rít lên: “Kẻ thù của chúng ta sẽ tự chuốc lấy cái chết bằng chính lời lẽ của chúng, và chúng ta sẽ chôn vùi chúng bằng sự hoang mang của chính chúng”, cô gái xoay người và ném chiếc búa tạ trong sự đắc thắng, đập nát màn hình thành một vụ nổ chói lòa ánh sáng trắng.
Không có bất kỳ chiếc máy tính nào xuất hiện trong đoạn quảng cáo. Cuối cùng, một giọng nói vang lên, hứa hẹn rằng Apple Macintosh sẽ làm cho năm 1984 không còn mang màu sắc của cuốn tiểu thuyết 1984. Tôi nhớ đoạn phim đó, nhưng lũ trẻ chúng tôi chẳng hiểu gì.
Sau giờ học, chúng tôi chơi những trò điện tử thô sơ trên chiếc IIe. Chúng tôi còn có một chiếc máy in kim đen trắng với những cuộn răng cưa nhả ra vô số xấp giấy đục lỗ. Cỗ máy tính (chúng tôi gọi nó là “cỗ máy tính”) đã dạy chúng tôi cách in “Băng rôn” bằng chữ và hình ảnh. Mùa hè năm 84, thời điểm mà hễ bật radio lên là bạn sẽ nghe thấy một ca khúc trong Born in the U.S.A., album đầu tiên tôi từng mua, tôi và anh trai đã in một tấm băng rôn có dòng chữ BRUCE SPRINGSTEIN và treo nó trên tường phòng ngủ của anh ấy. Chúng tôi trầm trồ chiêm ngưỡng tấm băng rôn được in từ máy tính. Sau đó, một trong hai đứa phát hiện ra lỗi chính tả. Thế là chúng tôi lại hì hục làm một cái khác.
Lên trung học, bằng khoản tiền kiếm được từ công việc làm vườn dịp hè, tôi sắm một chiếc laptop Macintosh PowerBook. Điểm thiết kế ăn tiền của chiếc máy này là bàn phím được đẩy lên sát bản lề, chừa lại không gian để kê tay khi gõ. Mỗi tuần một lần, tôi thích thú tháo viên bi xoay ra để lau sạch cặn bẩn bám trong ổ bi.
New York, cuối những năm 1990: Tôi sống trên gác của một cửa hàng băng đĩa cũ ở Greenwich Village với giá thuê 600 đô la mỗi tháng. Bằng tháng lương đầu tiên nhận được với tư cách là cây viết tự do, tôi đã mua một chiếc iMac, cỗ máy tính đáng yêu nhất từng được chế tạo. Chúng có những gam màu rực rỡ như kẹo dẻo Fruit Roll Up, và tôi chọn màu xanh dương. Tôi nỗ lực trở thành một nhà văn, ăn mì ống qua ngày và chống chọi với lũ gián chuột.
Vào sinh nhật lần thứ ba mươi hai của tôi, em gái tặng tôi một chiếc iPhone, phát minh hoàn toàn mới của Apple. Một người bạn đồng nghiệp của tôi cũng có một chiếc. Cậu ấy bảo: “Chúng ta sẽ không bao giờ thấy chán nữa đâu”. Cậu ấy đang nói về nhân loại, chứ chẳng riêng gì tôi với cậu ấy.
Tôi vẫn giữ vài chiếc iPod cũ đâu đó trong ngăn kéo (chiếc Nano, còn loại nào khác nữa không nhỉ?). Tôi đã dùng thử Apple Watch. Tôi dùng iCloud, Apple Music, Apple TV. Tôi xài đủ thứ của họ. Tôi yêu những sản phẩm ấy. Các bạn muốn tôi nói gì đây. Steve Jobs là một thiên tài chết tiệt. Hôm nay Apple tròn năm mươi tuổi, và vài ngày trước tôi vừa bước sang tuổi năm mươi mốt. Cơ bản là bằng tuổi nhau. Bài viết này hoàn toàn không phải là một góc nhìn khách quan.
Ngày 1 tháng 4 năm 1976, Công ty Máy tính Apple được đăng ký tư cách thực thể tư nhân tại Quận Santa Clara, California, bởi hai chàng trai trẻ và một người đàn ông: Steven P. Jobs, hai mươi mốt tuổi, phụ trách Kỹ thuật Điện và Tiếp thị; Stephen G. Wozniak, hai mươi lăm tuổi, Kỹ thuật Điện; cùng một người đàn ông tên Ronald G. Wayne, bốn mươi mốt tuổi, phụ trách Kỹ thuật Cơ khí và Tài liệu, người đã giúp họ làm thủ tục giấy tờ.
Chưa đầy hai tuần sau, Wayne vỗ vai những gã trai, chúc họ may mắn, nhận khoản tiền mua lại cổ phần trị giá 800 đô la và lùi vào dĩ vãng. Wozniak là một gã phù thủy và giờ đã giàu có. Jobs thì thay đổi cả thế giới.
Dẫu sao, một tháng trước ngày lễ trọng đại, tức ngày 1 tháng 4 năm 2026, những tín đồ trung thành đã đổ về Bờ Tây Manhattan để dâng lời tán tụng đấng sáng tạo của họ. Hàng tá người (có cả những người có sức ảnh hưởng và các nhà báo, đa phần là những người có sức ảnh hưởng) tụ tập trong một nhà kho được cải tạo bóng bẩy mà Apple thuê làm không gian tổ chức sự kiện, cốt để chứng kiến màn hé lộ sản phẩm mới nhất được Apple truyền xuống từ trên cao. Những buổi tụ họp này đã trở thành nghi thức. Dù ở Cupertino, New York, London hay Thượng Hải, các vị giám đốc điều hành đứng trước đám đông khao khát, ban phát phép thánh, và chúng tôi hân hoan đón nhận.
Vào Thời kỳ Vàng son, những chuyến tàu chở hàng lao ầm ầm trên đường ray tiến thẳng vào sảnh rộng lớn của chính tòa nhà này. Xe lửa New York Central từ phía đông, các tuyến đường sắt Erie và Lehigh Valley từ phía tây, những chuỗi toa chở hàng nối đuôi nhau bất tận chuyên chở hàng tấn hàng hóa hướng về phía tây. Những gì diễn ra mỗi ngày bên trong những bức tường gạch từng bám đầy bồ hóng đầu máy này là một phần của nền kinh tế hùng mạnh được xây dựng dựa trên sản xuất và được nuôi dưỡng bằng mồ hôi công sức. Sáng nay, ngay trên tàn tích của những tuyến đường ray cũ kỹ ấy là khoảng một trăm cá nhân đang dẫn dắt một nền kinh tế mới được bồi đắp bằng thứ gọi là nội dung.
Định nghĩa nôm na của khái niệm này dường như bao gồm bất cứ thứ gì được viết ra, quay phim hoặc chụp ảnh (bao gồm cả bài viết này) có thể được lan truyền ngay tức khắc ra toàn thế giới (chính xác là toàn thế giới) từ một chiếc điện thoại thông minh. Họ nhấm nháp espresso, ăn bánh pudding hạt chia và bánh mì nướng bơ dổi do Apple cung cấp, cho đến khi được lùa thật nhẹ nhàng vào một khu vực tối tăm để đứng trước một sân khấu đen láy. Họ có già có trẻ, đa phần là người trẻ, khoác trên mình những chiếc áo hoodie thời thượng chuẩn Instagram, giày thể thao đắt tiền và mũ len sành điệu.
Không ai cất tiếng.
Các nhân viên Apple thì thầm với nhau qua tai nghe.
Chúng tôi đứng chuyển trọng tâm từ chân này sang chân kia.
Cuối cùng! Các giám đốc điều hành của công ty bước lên sân khấu với nụ cười trên môi. Họ quá lão luyện trong việc này. Họ nói về một vài thứ khá thú vị, nhưng chúng tôi biết một điều lớn lao hơn sắp xuất hiện, bởi đó là cách họ luôn làm.
Và rồi họ tung ra điều đó, phần hấp dẫn nhất: dòng sản phẩm mới đầy ấn tượng, một chiếc laptop mỏng nhẹ, bắt mắt, giá rẻ với bốn phiên bản màu sắc, trong đó có tông màu hơi ngả vàng mang tên Citrus. Chiếc laptop được đặt tên là Neo, và khi hình ảnh đầu tiên của nó phủ kín màn hình khổng lồ, những nhà sáng tạo nội dung giơ cao hai tay lên không trung như những tín đồ sùng đạo tại một buổi truyền giáo thức tỉnh, đôi mắt họ ngước lên, không chớp và ngập tràn hạnh phúc. Thế nhưng, trên tay họ không phải là tràng hạt, thánh giá hay bàn tay của người bên cạnh, mà là những chiếc iPhone. Họ đang quay phim.
Theo cách riêng của mình, họ đang kiến tạo.
Bốn ngày trước, Hoa Kỳ và Israel đã khai mào một cuộc chiến ở Iran. Nhưng ngay lúc này, trong nhà kho rộng lớn này, một giờ phút hân hoan đang diễn ra. Bài thuyết trình của các giám đốc điều hành khá ngắn gọn, và những nhà sáng tạo được mời ra phía sau màn hình, bước vào một sân chơi ngập tràn các sản phẩm Apple để họ có thể cầm lên, gõ thử, vuốt ve và quan trọng nhất là quay phim. Các nhà sáng tạo vây quanh khu vực trưng bày những chiếc iPhone được dựng chót vót như những que kẹo mút trên cọc dài, những chiếc Apple Watch được sắp xếp như kim cương, và chính chiếc Neo với trọn bộ năm màu sắc vô cùng sành điệu. Họ mang theo gimbal cầm tay, dựng chân máy tripod. Họ chuyển sang Chế độ Selfie và nói cười không ngớt trước ống kính điện thoại, bơm thẳng nội dung vào tầm mắt của những người theo dõi mình.
Những công việc bốc dỡ tàu hàng không còn tồn tại ở Bờ Tây Manhattan nữa. Nhưng những công việc này lại tồn tại, dưới danh xưng những người có sức ảnh hưởng được trả lương, điều này nghe có vẻ khó tin nhưng không thể phủ nhận. Họ hiện diện ở khắp mọi nơi, và họ sẽ chẳng thể tồn tại nếu thiếu đi chính công ty vừa đặt chân đến thị trấn để phô diễn những món hàng của mình hôm nay. Nếu không có iPhone và App Store, không có những camera chuẩn điện ảnh sở hữu khả năng thu phóng quang học 8x, không có Chế độ Selfie và các nền tảng mạng xã hội phát triển rực rỡ chỉ nhờ vào sự hiện diện của iPhone, thì sẽ chẳng có những nhà sáng tạo nội dung chuyên nghiệp, và nền kinh tế sáng tạo cũng bằng không. Khi hai anh chàng tên Steve ra mắt Máy tính Apple vào năm 1976, một trong những mục tiêu mà Jobs đề ra là giúp con người thể hiện bản thân thông qua công nghệ cá nhân nhanh nhạy và mạnh mẽ.
Đối với thế hệ những người có sức ảnh hưởng ngày nay, những người định nghĩa từ này theo một cách rất cụ thể, việc thành lập Máy tính Apple đã đưa Jobs bước lên con đường để một ngày nào đó kiến tạo nên chính sự sáng tạo.
“Đó chắc chắn vẫn là công ty của ông ấy”, Tim Cook, vị CEO dẫn dắt Apple từ ngay trước thời điểm Jobs qua đời vì bệnh ung thư tuyến tụy ở tuổi năm mươi sáu vào năm 2011, chia sẻ về người tiền nhiệm kiên cường của mình. Ngôi sao của Jobs đã cháy sáng rực rỡ đến mức khiến người ta tự hỏi liệu ông có biết rằng vầng sáng ấy sẽ không thể kéo dài mãi mãi hay không. Bây giờ là buổi sáng sau sự kiện ra mắt Neo tại New York, và Cook đang ngồi trong một khu quán cà phê không gian mở thuộc trụ sở trị giá 5 tỷ đô la của Apple ở Cupertino, California. Chỉ có một vài nhân viên khác đang ngồi ở những chiếc bàn vừa đủ xa để không nghe thấy cuộc trò chuyện, tai nghe AirPods gắn trên tai, laptop mở sẵn, ly cà phê đặt ngay cạnh tay. Quán cà phê này nằm ở một vị trí nào đó dọc theo hệ thống tòa nhà hình khuyên đồ sộ, mang lại cảm giác như thể nó vừa hạ cánh hoặc chuẩn bị cất cánh trở về hành tinh mẹ. Bên ngoài, xuyên qua một trong những tấm kính cường lực khổng lồ cao chừng mười bốn mét cấu thành nên mặt tiền của tòa nhà (một xưởng đúc ở Đức đã phải chế tạo một lò nung chuyên biệt để đúc ra chúng), những cây sồi bản địa chịu hạn do chính tay Jobs lựa chọn đang vươn mình tỏa bóng râm xuống các cung đường chạy bộ và những thảm cỏ xanh mướt.
“Tôi thường xuyên nghĩ về ông ấy. Thành thực mà nói, trong vài tháng qua, khi nghĩ về cột mốc kỷ niệm năm mươi năm, điều đó lại càng xuất hiện nhiều hơn”, Cook thổ lộ. “Bạn sẽ nghĩ về những điều mà ông ấy hằng tin tưởng. Ông ấy tin vào sự tối giản, không phải sự phức tạp. Ông ấy tin vào sức mạnh của sự hợp tác, rằng nếu bạn tập hợp một nhóm nhỏ lại với nhau, thành quả mà nhóm nhỏ đó tạo ra sẽ lớn lao hơn rất nhiều so với bất kỳ cá nhân đơn lẻ nào trong số họ.”
Cook đã có mặt tại nhà Jobs vào ngày ông qua đời. Trên đường lái xe trở lại văn phòng để thông báo tin buồn cho các nhân viên, và theo đó là cho cả thế giới, ông cảm thấy một cú sốc kỳ lạ. Gọi là kỳ lạ bởi Jobs đã bệnh một thời gian dài, thậm chí từng từ chối điều trị y tế khi mới được chẩn đoán, thay vào đó cố gắng chữa bệnh bằng nước ép trái cây, vì thế đáng lý ra không nên có cú sốc nào cả.
“Đáng buồn là vào thời điểm đó, sự ra đi đã là điều tất yếu”, Cook trầm ngâm. “Nhưng tôi đã tự huyễn hoặc bản thân quá lâu về căn bệnh và diễn biến của nó. Tôi đã chứng kiến ông ấy vượt qua nghịch cảnh quá nhiều lần, đến mức tôi cứ ngỡ ông ấy sẽ luôn làm được như vậy. Khi nhận vai trò CEO, tôi cứ đinh ninh ông ấy sẽ là chủ tịch hội đồng quản trị mãi mãi, theo đúng nghĩa đen, đó là điều tôi đã nghĩ sáu tuần trước đó. Giờ nhìn lại, tôi biết sẽ có người thắc mắc: Làm sao ông có thể nghĩ như vậy trong hoàn cảnh đó chứ? Nhưng tâm trí tôi trong khoảnh khắc ấy lại không vận hành theo lẽ thường.”
Jobs là một cá nhân độc nhất vô nhị với niềm tin mãnh liệt rằng công nghệ, chí ít là loại công nghệ do Apple tạo ra, nên giúp con người thể hiện bản thân, kiến tạo những điều vĩ đại và như ông vẫn thường nói: thay đổi thế giới. Năm 1997, công ty đã hợp tác cùng công ty quảng cáo TBWA/Chiat/Day để tạo ra “Think Different” (Hãy nghĩ khác), chiến dịch quảng cáo được ghi nhận là đã thay đổi, hay đúng hơn là nâng tầm, cách nhìn nhận của người tiêu dùng về Apple.
Dù là một người phức tạp, Jobs lại thấu hiểu sức mạnh của sự đơn giản. Những mẩu quảng cáo ấy vô cùng giản đơn, chỉ hiển thị hai từ duy nhất (Hãy nghĩ khác) trên bức ảnh đen trắng của một nhân vật lẫy lừng vì đã thổi bùng sự thay đổi tích cực bằng những ý tưởng táo bạo (Jobs gọi họ là “những kẻ điên rồ”) và logo Apple. Có những quảng cáo xuất hiện hình ảnh của John Lennon, Albert Einstein, Maria Callas, Pablo Picasso, Martha Graham, Bob Dylan, Jim Henson cùng rất nhiều tên tuổi khác.
Đó là một chiến dịch tuyệt vời, và tôi hỏi Cook về nó trong bối cảnh chính quyền Trump, một thực tế mà Jobs chưa từng phải đối mặt. Ngoặc đơn: Cuộc phỏng vấn này diễn ra vài tuần trước khi cuộc điều tra của tờ New York Times cáo buộc rằng một trong những nhân vật của “Think Different”, cố nhà hoạt động lao động Cesar Chavez, đã tấn công tình dục nhiều phụ nữ và những cô gái trẻ từng làm việc cùng ông. Rất nhiều nhân vật trong chiến dịch này, bao gồm Dylan, Lennon, Henson, Mahatma Gandhi và Martin Luther King Jr., nổi danh vì đã tích cực đấu tranh chống chiến tranh, phân biệt đối xử dưới mọi hình thức và hành vi bạo lực của cảnh sát. Khi đưa họ vào chiến dịch, thông điệp của Apple rất rõ ràng: Những con người này đại diện cho những gì chúng tôi tin tưởng và ủng hộ.
Tuy nhiên, chiến tranh, phân biệt đối xử dưới nhiều hình thức và bạo lực từ cảnh sát lại là những dấu ấn của cả hai nhiệm kỳ chính quyền Trump. Tôi hỏi Cook việc làm việc với chính quyền này có gì khác biệt so với các đời tổng thống khác mà ông từng gặp gỡ và hợp tác.
Ông khựng lại một nhịp, rồi nói: “Chính quyền Trump rất cởi mở và dễ tiếp cận.”
Đó là một lời khen, điều mà có lẽ tôi không ngờ tới.
“Vậy nên bạn có thể trình bày với họ về quan điểm của mình trước mọi vấn đề. Có thể họ không đồng tình, nhưng bạn có quyền lên tiếng. Bạn có thể được lắng nghe. Rốt cuộc, bạn có thể không thuyết phục được họ. Nhưng đối với tôi, sự tương tác ở Mỹ và trên toàn thế giới là vô cùng quan trọng vì mọi thứ rất phức tạp khi phải xoay xở với luật pháp địa phương, phong tục địa phương, văn hóa địa phương, quy định địa phương. Mỗi quốc gia là một câu chuyện riêng biệt. Mỗi người lại có một góc nhìn khác nhau. Và cách duy nhất để thấu hiểu điều đó là ngồi trước mặt họ, giao tiếp và tương tác. Nếu bước vào phòng họp của tôi, bạn sẽ thấy câu nói của Teddy Roosevelt: ‘Không phải những kẻ hay chỉ trích mới là người quan trọng’. Tôi chưa bao giờ tin rằng việc cứ đứng ngoài lề la ó phản đối hay ủng hộ là một chiến lược tốt. Tiếng nói của bạn rồi cũng sẽ bay theo chiều gió mà thôi.”
Tôi muốn tâm sự với Cook rằng tôi biết có những người hâm mộ Apple đã cảm thấy khá kinh tởm, thậm chí là bị phản bội, khi thấy ông đứng ngay sau Trump trong lễ nhậm chức lần hai của vị tổng thống này, và khi biết Cook đã quyên góp 1 triệu đô la cho quỹ nhậm chức. Mới đầu trông sự việc có vẻ kỳ quặc. Sau đó là hàng loạt câu hỏi ập đến: Đây có phải là Apple mà chúng ta biết? Đây có phải là Tim Cook mà chúng ta biết?
Dưới đây là cuộc trao đổi của chúng tôi về chủ đề này:
Esquire: Khách hàng thường nhớ rất lâu, và lượng khách hàng của Apple trải dài trên mọi phổ quan điểm. Có người thấy Apple tổ chức hoạt động vinh danh Tháng Tự hào (Pride Month) và tuyên bố: “Tôi cạch mặt Apple”. Người khác lại thấy ông ở lễ nhậm chức và thốt lên: “Chuyện quái gì thế này?”. Tôi cho rằng mình khá hiểu về con người cũng như các giá trị của ông, và tôi có thể nói: Tôi sẽ tin rằng Tim biết mình đang làm gì, rằng Apple biết họ đang làm gì. Ông tính toán như thế nào để giữ vững niềm tin của mọi người vào công ty, và vào ông với tư cách là người lãnh đạo, bất kể chiều gió có thay đổi ra sao?
Tim Cook: Tôi cho rằng bạn cần phải có những giá trị nhất quán và không được thay đổi chúng theo chiều gió hay theo sự thay đổi của người khác. Nhưng tôi tin rằng bạn nên giao tiếp và tương tác với tất cả mọi người. Tôi đã làm việc với cả hai đảng chính trị ở Mỹ cùng những người ở thế trung lập. Tôi đã tiếp xúc với nhiều chính phủ trên toàn thế giới, có những nơi tôi có quan điểm hoàn toàn trái ngược. Nhưng tôi nghĩ cho đến khi bạn chịu mở lời tương tác, bạn sẽ không bao giờ biết được, sẽ không bao giờ hiểu được quan điểm của người khác xuất phát từ đâu. Và bạn cũng chẳng có chút sức ảnh hưởng nào cả.
Bạn nhìn vào những điều đã thúc đẩy chúng tôi. Tôi coi đó là “cách” chúng tôi vận hành doanh nghiệp. Chúng tôi tin vào quyền riêng tư. Chúng tôi đã đấu tranh đến cùng vì quyền riêng tư. Chúng tôi coi đó là một quyền cơ bản và thiết yếu của con người.
Chúng tôi tin vào sự tiếp cận bình đẳng. Chúng tôi muốn sản phẩm của mình đến được tay mọi người. Nếu ai đó khiếm thị, chúng tôi muốn họ vẫn có thể sử dụng sản phẩm của Apple. Và chúng tôi không làm điều đó như một ý nghĩ nảy sinh sau cùng. Nó được tích hợp ngay từ khâu thiết kế và quy trình sáng tạo của chúng tôi.
Chúng tôi tin vào giáo dục bởi đó là bệ phóng tạo ra sự bình đẳng. Đó là lý do khiến nhiều người trong chúng ta có được vị trí như ngày hôm nay, vì nhờ nền tảng giáo dục, chúng ta có thể vượt qua vạch xuất phát khiêm tốn của mình.
Chúng tôi tin vào việc đối xử với mọi người bằng phẩm giá và sự tôn trọng, điều này được thể hiện qua rất nhiều khía cạnh khác nhau. Nó phản ánh qua cách chúng tôi tương tác với nhau tại nơi làm việc, nhưng nó cũng thể hiện qua cách chúng tôi đối đãi với các đối tác cung ứng. Chúng tôi có những chương trình đào tạo với các đối tác cung ứng để dạy họ về trí tuệ nhân tạo, về robot học, nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của họ.
Chúng tôi tin vào môi trường. Chúng tôi tin vào sự phát triển bền vững. Chúng tôi đã dốc toàn lực của công ty vào việc cắt giảm lượng khí thải carbon. Chúng tôi đã giảm được 60 phần trăm trong thập kỷ qua, và điều đó diễn ra bất chấp việc doanh thu của chúng tôi đã tăng cao hơn rất nhiều.
Những giá trị này không thể xoay chuyển khi thế giới không ngừng xoay chuyển. Chúng phải đứng vững. Chúng là đường ray của chúng tôi, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc bạn ngừng giao tiếp và tương tác với những người có quan điểm khác biệt. Dù sao thì đó luôn là quan điểm của tôi. Vì vậy, bạn sẽ thấy tôi xuất hiện ở mọi nơi, và bạn sẽ tự hỏi: Ồ, ông ấy đang gặp gỡ một người có quan điểm khác với mình kìa. Tôi cho rằng điều đó là tốt. Tôi thật sự nghĩ đó là chuyện tốt. Tôi cho rằng một vấn đề của thế giới hiện nay là sự phân cực quá mức, và những quan điểm khác biệt không được chia sẻ hay thảo luận. Chúng chỉ ngày càng trở nên cứng nhắc hơn. Và tôi không cho rằng đó là tín hiệu đáng mừng.
ESQ: Vậy, để không có bất kỳ sự nhầm lẫn nào: Các giá trị của ông vẫn vẹn nguyên như ngày đầu tiên ông bước chân đến đây?
Cook: Đúng vậy, hoàn toàn chắc chắn. Chắc chắn là vậy. Chúng không hề thay đổi.
Cái ngày Cook đặt chân đến đây vào năm 1998, ông ba mươi tám tuổi, một chuyên gia vận hành kiệt xuất được chiêu mộ từ Compaq. Ông am hiểu cặn kẽ về chuỗi cung ứng, năng lực sản xuất, hiệu suất và khâu vận chuyển. Dường như ông đang vận dụng kinh nghiệm đó để chèo lái Apple vượt qua phiên bản nền kinh tế toàn cầu năm 2026, một nền kinh tế đầy rẫy những sắc thuế quan của Trump, những lời đe dọa áp thuế, những đợt tăng thuế vô cớ, những màn rút lại lệnh áp thuế đầy ngẫu hứng, những mức thuế hằn học và đầy tính thù dai. Cộng thêm vào đó là một cuộc chiến đang bóp nghẹt nguồn cung dầu mỏ và khí đốt tự nhiên.
Tháng 8 năm 2025, Cook đã gặp Trump tại Phòng Bầu dục để thông báo về việc Apple đồng ý đầu tư thêm 100 tỷ đô la vào mảng sản xuất nội địa Mỹ, điều này dường như đã thuyết phục được Trump miễn trừ thuế cho Apple đối với các loại chip nhập khẩu từ Trung Quốc. Quyết định đó đã nâng tổng mức đầu tư dự kiến của Apple vào lĩnh vực sản xuất tại Mỹ lên mốc 600 tỷ đô la. (Apple rốt cuộc vẫn phải nộp hơn 3 tỷ đô la tiền thuế; tuy nhiên, một phán quyết từ Tòa án Tối cao đảo ngược các lệnh áp thuế có thể giúp công ty thu hồi được một phần số tiền đó).
Corning từ lâu đã chế tạo kính cho iPhone và đồng hồ được bán tại Bắc Mỹ, nhưng Apple cũng thông báo rằng Corning sẽ sản xuất toàn bộ kính cho mặt trước và mặt sau của iPhone và Apple Watch trên toàn cầu tại nhà máy ở Harrodsburg, Kentucky. Đây là một khoản đầu tư mới trị giá 2,5 tỷ đô la từ Apple, nằm trong gói 600 tỷ đô la nói trên.
Cũng vào mùa hè năm ngoái, công ty đã bắt tay với Đại học Bang Michigan (MSU) để khai trương Học viện Sản xuất Apple tại Detroit, nơi các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể đăng ký tham gia để học hỏi từ các chuyên gia của Apple và MSU về “học máy (machine learning) và học sâu (deep learning) trong sản xuất; tự động hóa trong ngành sản xuất sản phẩm; tận dụng dữ liệu sản xuất để cải thiện chất lượng sản phẩm; ứng dụng công nghệ kỹ thuật số nhằm nâng cao hiệu suất vận hành; và nhiều nội dung khác.”
Ngay trước thềm lễ kỷ niệm của Apple, công ty đã công bố mở rộng quan hệ đối tác với Công ty Sản xuất Chất bán dẫn Đài Loan (TSMC) nhằm gia tăng sản lượng chip tại Mỹ ở nhà máy của TSMC tại Bang Washington. Đây là một phần trong dự án Apple Silicon, sứ mệnh của công ty trong việc tự sản xuất và làm chủ công nghệ chip sau nhiều thế hệ phải phụ thuộc vào chip Intel, một giấc mơ của Steve Jobs mà Cook đã giúp công ty hiện thực hóa.
Tôi kể cho Cook nghe về cha tôi, một người Mỹ thế hệ thứ hai với ông bà xuất thân từ Ý, là một khách hàng trung thành với khẩu hiệu “Người Mỹ dùng hàng Mỹ” kiên định bậc nhất mà bạn có thể bắt gặp ở bất cứ đâu. Ông vẫn thường xuyên nhắc lại chuyện xảy ra vào năm 2011 khi tổng thống đương thời Barack Obama được cho là đã hỏi Steve Jobs cần phải làm gì để sản xuất iPhone tại Hoa Kỳ, và Jobs được cho là đã đáp lại: “Những công việc đó sẽ không bao giờ quay lại đâu”. Cha tôi không hề thích câu nói đó. Nếu một món đồ được sản xuất tại Mỹ (Made in the U.S.A.), cha tôi sẵn sàng lái xe đi xa hơn và trả giá đắt hơn để mua nó.
“Cha tôi cũng hệt như vậy”, Cook bộc bạch. “Ông từng làm trong ngành đóng tàu ở Alabama. Ông là một người quản lý, giống như đốc công vậy. Một công việc lao động chân tay. Và ông cũng đặt sự ưu tiên cao độ vào việc ‘Người Mỹ dùng hàng Mỹ’.”
Ông nói rằng cha tôi hẳn sẽ rất thích Harrodsburg: “Đó là một thị trấn nhỏ kiểu Mỹ cổ điển, một thị trấn xoay quanh nhà máy. Corning chính là trụ cột của cộng đồng đó, và những công việc mà họ mang lại qua nhiều thế hệ sẽ khiến trái tim bạn phải cất tiếng hát.”
Cook và ban lãnh đạo Apple từng không biết chắc họ muốn kỷ niệm sinh nhật lần thứ năm mươi của công ty như thế nào, hay thậm chí liệu họ có muốn tổ chức lễ kỷ niệm hay không. Tôi nhớ mình cũng có cảm giác tương tự về ngày sinh nhật của chính mình. Apple không phải là một công ty thích nhìn lại quá khứ, hay ít nhất là họ không muốn bị nhớ đến vì điều đó. Apple kiến tạo tương lai.
Họ quyết định rằng năm mươi là một con số có sức nặng và họ sẽ tổ chức một buổi lễ thật hoành tráng. Vào ngày 13 tháng 3, công ty bắt đầu triển khai hàng loạt sự kiện thu hút sự chú ý diễn ra đồng loạt trên khắp thế giới, quy tụ nhiều nhạc sĩ, nghệ sĩ, nhà thiết kế và các nhà tư tưởng. Alicia Keys đã tổ chức một buổi hòa nhạc bất ngờ tại Apple Store ở Nhà ga Grand Central, và chính Cook cũng góp mặt. Mumford & Sons biểu diễn ở London, các nghệ sĩ Úc dùng công nghệ Apple để trình chiếu hình ảnh lên Nhà hát Opera Sydney, giới diễn viên và nhà làm phim Mexico bàn luận về sự sáng tạo tại một cửa hàng Apple ở Thành phố Mexico, một nghệ sĩ thị giác đã “thay áo mới” cho một cửa hàng ở Mumbai, một ban nhạc K-pop biểu diễn tại Seoul…
Đến ngày 2 tháng 4, mọi người sẽ quay lại làm việc, Greg “Joz” Joswiak, phó chủ tịch cấp cao phụ trách tiếp thị toàn cầu của công ty, đã chia sẻ với tôi như vậy. Ông đã gắn bó với Apple từ năm 1986 và có mặt tại New York để tham gia sự kiện ra mắt Neo. Đối với các buổi ra mắt sản phẩm lớn, Hội nghị Nhà phát triển Toàn cầu (WWDC) hằng năm của công ty, và ngay cả lễ kỷ niệm nửa thế kỷ này, họ sẽ có một ngày tuyệt vời, nhưng ngày hôm sau thì chỉ đơn thuần là ngày hôm sau mà thôi.
Trời đã gần trưa, Cook và tôi vẫn nán lại trò chuyện trong quán cà phê, rồi chúng tôi bước ra vòng tròn khu vực trung tâm, phía bên trong cấu trúc hình khuyên. Nơi đó, bảy trăm cây mận, mơ, anh đào trĩu quả cùng một hồ nước gợn sóng lăn tăn khiến bạn có cảm giác như đang dạo bước trên một phim trường thơ mộng mang chủ đề “Apple”. Một lần nữa, chính tay Jobs đã lựa chọn các giống cây này. Ông lớn lên cách đây chỉ vài dặm, và thời ấy cây ăn quả mọc khắp nơi, và đó là điều mà ông mong muốn tái hiện.
Tôi hỏi Cook về mức vốn hóa thị trường của Apple, từng cán mốc 3 nghìn tỷ đô la đầy ấn tượng vào năm 2023 và hiện đang dao động quanh mức 3,7 nghìn tỷ đô la. Ông đáp lại một cách rành mạch: “Tôi không bị ám ảnh bởi vốn hóa thị trường. Mối bận tâm của tôi nằm ở những thứ thôi thúc người dùng muốn mua sản phẩm. Nếu chúng tôi cống hiến hết mình để tạo ra những sản phẩm và dịch vụ tốt nhất, sẽ có đủ lượng người muốn mua chúng để chúng tôi thu về lợi nhuận, đem lại lợi tức cho các cổ đông, và tiếp tục tái đầu tư vào hoạt động kinh doanh để lặp lại chu trình đó hết lần này đến lần khác.”
Tôi tin ông, nhưng ông khiến mọi thứ nghe có vẻ thật dễ dàng, và đâu phải chỉ vì chất giọng Alabama ngọt ngào của ông. Công ty đã có năm mươi năm để thấu hiểu nhịp điệu của quá trình sáng tạo nội bộ, nhưng những ý tưởng vĩ đại đâu thể dễ dàng hái được như mận trên cành, và Steve Jobs thì chẳng chuẩn bị bước qua cánh cửa kia nữa. Bạn cần những ý tưởng lớn lao, ngớ ngẩn và điên rồ vào mọi lúc.
“Nâng ly vì những kẻ điên rồ”, ông mỉm cười nói.
Đúng vậy, và Apple cũng từng dốc toàn lực vào những thảm họa điên rồ: cỗ máy tính Lisa, dự án xe điện Titan, hay Power Mac G4 Cube. Dĩ nhiên, nếu bạn chưa từng vấp ngã, tức là bạn chưa trượt tuyết đủ hăng. Về cơ bản, tôi hỏi ông liệu Apple có còn đủ “những kẻ điên rồ” trong nội bộ hay không.
“Bạn phải nhận ra rằng những ý tưởng đó có thể đến từ bất kỳ nhân viên nào”, ông nói. “Và chính người dùng cũng có thể có những ý tưởng tuyệt vời. Bạn phải có một màng lọc tàn nhẫn, vì bạn không thể ôm đồm mọi thứ. Bạn không thể dàn trải năng lượng của mình như phết bơ đậu phộng. Nếu làm thế, bạn sẽ không đạt được mức chất lượng như mong đợi ở bất cứ công việc nào. Chúng tôi từ chối cả ngàn thứ để chọn lấy một thứ duy nhất. Nếu bạn có dịp đột nhập vào một cuộc họp của Apple, bạn sẽ thấy những cuộc tranh luận diễn ra ở đây thật sự ngoài sức tưởng tượng.”
Ông dừng lại, bước vài bước và khẽ lắc đầu.
“Ngoài sức tưởng tượng”, ông nói, dường như đang thì thầm với chính mình.
Tất cả đều ngoài sức tưởng tượng, theo cái cách mà nó quá lớn lao để có thể tin được. Toàn bộ câu chuyện. Steve Jobs và Steve Wozniak lúi húi hàn các bảng mạch trong gara của gia đình Jobs. Chiếc máy tính Apple IIe nặng nề, màu be nhưng lại mang tính cách mạng, vì nó thật sự là một cuộc cách mạng. Chiếc Macintosh. Con chuột máy tính. Sự chìm vào quên lãng của Apple vào đầu những năm 1990 sau khi Jobs bị hất cẳng khỏi chính công ty của mình, và sự hồi sinh mạnh mẽ của hãng sau khi ông quay lại vào năm 1997. Những bài hát giá 99 xu. “Tôi là máy Mac”. “Còn tôi là PC”. Những con chip tốc độ cao hơn. Cái chết của Jobs. Apple Watch, Siri, Apple Pay. Severance. Neo.
Ồ, và còn nhớ những viên bi xoay (trackball) chứ?
Và cả iPod Shuffle nữa?
Và, lạy Chúa, còn nhớ cái thời tất cả chúng ta đều đút iPhone trong túi quần không?
Đọc bài viết gốc tại Esquire US
