Oxalis Adventure – Người gác giữ Sơn Đoòng

Năm 1990, một người đi rừng tên Hồ Khanh gặp mưa lớn nên trú tạm dưới vách đá vôi. Ở chân vách, anh phát hiện một cửa hang thổi ra luồng khí lạnh lẫn sương mù và tiếng nước chảy róc rách trong bóng tối nhưng chưa đủ làm anh phải để ý quá nhiều. Sau khi tạnh mưa anh tiếp tục lên đường và bí mật này được giữ kín. Đến năm 2009, khi Việt Nam đang bước vào giai đoạn mở rộng hạ tầng, đầu tư nước ngoài đổ dồn thì các hoạt động khảo sát được đẩy mạnh. Cửa hang mà anh Hồ Khanh tìm thấy sau này có tên là Sơn Đoòng, hang động tự nhiên lớn nhất trên Trái đất tính đến thời điểm hiện tại.

Tiềm năng du lịch ở địa điểm đặc biệt này bùng nổ, tuy nhiên, việc tiếp cận Sơn Đoòng đã được kiểm soát chặt chẽ ngay từ đầu. Oxalis Adventure là đơn vị duy nhất được cấp phép vận hành tour thám hiểm, giới hạn tối đa 1.000 khách mỗi năm. Nhu cầu nhanh chóng vượt xa nguồn cung khi các chuyến đi trong năm 2026 và 2027 đã kín chỗ từ giữa tháng 1 vừa qua. Các chương trình khai thác du lịch của Oxalis thiết kế xoay quanh giới hạn: nhóm nhỏ, hệ thống an toàn nghiêm ngặt, đội ngũ bản địa đào tạo bài bản và luôn kiểm soát không gây hại cho môi trường.

Hiện nay, du lịch Sơn Đoòng được nhắc đến vì sự độc quyền và xa xỉ. Nhưng giá trị lâu dài của nó còn nằm ở mô hình du lịch định hình bởi quyết tâm đi kèm − bảo vệ cánh rừng phía trên, dòng sông phía dưới và tương lai của cộng đồng gắn liền với nơi đây.

Sơn Đoòng đã vẽ lại bản đồ thế giới

Cùng thời điểm Hồ Khanh tình cờ phát hiện cửa hang, hai nhà thám hiểm hang động người Anh − Howard Limbert và Debora Claire Limbert − bắt đầu hành trình khảo sát hệ thống hang động Việt Nam, công việc kéo dài hàng thập kỷ từ khi người Pháp chiếm đóng Việt Nam. Đầu những năm 1990, các đoàn nghiên cứu nước ngoài trở lại Việt Nam để thiết lập bản đồ hang động thế giới.

Những chuyến khảo sát ban đầu trải rộng từ Ninh Bình, Hòa Bình đến Quảng Ninh. Dần dần, Quảng Trị nổi lên như một vùng có tiềm năng địa chất đặc biệt. Trong suốt thập niên sau đó, nhóm tập trung khám phá Phong Nha, Thiên Đường và Hang Én. Hang Én đặc biệt quan trọng vì là điểm “hút” lớn của hệ thống sông ngầm Phong Nha. Tuy nhiên, vẫn tồn tại điều chưa thể lý giải khi nhiều dòng sông biến mất trong đá vôi, dấu hiệu cho thấy sự tồn tại của một khoảng rỗng khổng lồ dưới những tán rừng.

Chúng tôi đã tìm thấy một hang động rất lớn nhưng không thể ngờ đã lập kỷ lục thế giới

Howard Limbert

Năm 2007, Howard Limbert gặp Hồ Khanh và thuê anh làm người dẫn đường. Bất đồng ngôn ngữ, họ vẽ bản đồ bằng ngón tay trên cát, phác họa sông suối và hang động. Trong một lần như vậy, Howard Limbert hỏi anh Khanh liệu anh có biết hang nào khác ngoài Hang Én. Anh đã kể về một cửa hang mà mình từng nhìn thấy khi đi tìm gỗ quý.

Việc tìm lại cửa hang không hề dễ dàng vì mọi dấu vết bị che lấp hơn 10 năm. Hồ Khanh đã dành rất nhiều thời gian và thực hiện rất nhiều chuyến tìm kiếm lại vị trí vách đá nơi ông trú mưa nhưng đều thất bại. Mãi đến năm 2009, Hồ Khanh mới xác định lại được vị trí và dẫn đoàn thám hiểm Anh Quốc phối hợp cùng đoàn Việt Nam đến khám phá. Đến năm 2010, khi đoàn vượt qua bức tường thạch nhũ khổng lồ gần cuối hang (sau này được gọi là bức tường Việt Nam) thì họ đã có số liệu chính xác khi hang trải dài gần 9km, các khoang cao hơn 200m, rộng trên 150m đủ sức chứa cả một khu phố.

Sự ra đời của Oxalis Adventure

Khi quy mô Sơn Đoòng được xác nhận, câu hỏi không còn là đã tìm thấy gì mà là làm gì kế tiếp. Ở nhiều nơi trên thế giới, những phát hiện tương tự thường kéo theo mở đường và khai thác du lịch vô tội vạ. Nếu Sơn Đoòng muốn tránh kịch bản đó, phải có một cách tiếp cận tính toán kỹ lưỡng.

Trách nhiệm này rơi vào tay anh Nguyễn Châu Á, người con vùng đất Phong Nha trở về quê năm 2010 sau trận lũ lịch sử. “Chất xúc tác để Oxalis Adventure ra đời không phải là kế hoạch kinh doanh, mà bắt nguồn từ một trận lũ theo mùa ở Phong Nha”, anh Á kể. “Khi trận lũ lịch sử ập đến, gần như mọi thứ trong làng tôi bị cuốn trôi. Chính cha mẹ tôi cũng phải rời khỏi nhà khi nước dâng cao, chạy đến trú tạm ở một ngôi trường gần đó”.

Khi trở về đánh giá thiệt hại, anh nhìn thấy không chỉ sự tàn phá vật chất mà còn là sự mong manh về cấu trúc sinh kế. “Tôi thấy người dân sống ngay cạnh những kỳ quan đẳng cấp thế giới của Vườn Quốc gia Phong Nha − Kẻ Bàng, nhưng vẫn mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn của nghèo đói và dễ tổn thương. Họ giàu về thiên nhiên nhưng nghèo về cơ hội”.

Sự bền vững không phải là khẩu hiệu, mà là sứ mệnh cộng đồng

Oxalis Adventure khởi đầu khá khiêm tốn với các tour trekking và khám phá Hang Tiên, Tú Làn, Hang Én với nhiều ngày băng rừng, lội suối, bơi trong hang, cắm trại… Tất cả theo một nguyên tắc “không để lại dấu vết”. Mỗi đoàn khách chỉ dưới 12 người, phía sau là đội ngũ hỗ trợ địa phương đông đảo được đào tạo bài bản để đảm bảo an toàn, chuẩn bị hậu cần và gìn giữ môi trường tự nhiên.

Nền tảng nghề nghiệp hơn hai mươi năm đã giúp anh Á xây dựng mô hình Oxalis Adventure. “Tôi đã dành nhiều năm đi kiểm toán doanh nghiệp để đảm bảo họ tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế về lao động và môi trường. Lúc đó tôi không nhận ra, nhưng chính tư duy kiểm toán đã trở thành xương sống cho khung an toàn và bền vững của Oxalis Adventure”.

Ngay từ đầu, các chuyến thám hiểm đã yêu cầu sàng lọc trước, phổ biến kỹ lưỡng và xác định rõ sức chứa. Điểm trại được đặt ở nơi an toàn, rác thải được mang ra ngoài, lộ trình thiết kế với sự tham vấn của các chuyên gia hang động. “Tôi nhận ra, nếu muốn giúp làng của mình thì không thể chỉ làm từ thiện. Tôi phải tạo ra một nền kinh tế. Nếu người dân địa phương không nhìn thấy rừng như nguồn thu nhập dài hạn, họ sẽ tiếp tục khai thác nó cho mục đích sinh tồn ngắn hạn”, anh Á kể.

Chính sự gắn kết giữa bảo tồn và sinh kế này đã làm nên khác biệt cho mô hình Sơn Đoòng. Như Howard nhận xét, du lịch ở nhiều nơi thường làm quá tải chính những địa điểm mà nó tôn vinh. “Khi bạn chứng kiến sự khai thác và lượng khách du lịch đổ vào một khu vực, nó gây ra rất nhiều tổn hại cho các di sản tự nhiên”, ông nói. Ở Phong Nha, việc tạo công ăn việc làm tự thân đã trở thành cơ chế bảo tồn. “Lý do lớn nhất khiến điều này phát huy tác dụng là chúng tôi đã tuyển dụng chính những người trước đây từng làm các hoạt động trái phép trong khu vực… Giờ thì họ không còn làm vậy nữa”.

Gìn giữ cho tương lai

Thám hiểm Sơn Đoòng là thử thách cao nhất trong tất cả các tour của Oxalis Adventure. Hiện nay, mỗi năm chỉ 1.000 khách được phép vào Sơn Đoòng. Mức phí khoảng 3.000 USD/người, kèm yêu cầu thể lực nghiêm ngặt, là những “rào chắn cấu trúc” để bảo vệ vi khí hậu và thạch nhũ mong manh của hang. Thay vì mở rộng trải nghiệm này, Oxalis Adventure chủ động phân bổ nhu cầu ra khắp khu vực.

Mỗi năm, công ty đón khoảng 15.000 khách thông qua các hành trình khác tại Quảng Trị, vừa giữ nguyên giới hạn của Sơn Đoòng, vừa duy trì sinh kế cho cộng đồng xung quanh. Phân tán dòng khách qua nhiều hang động, thay vì dồn vào một điểm, đã trở thành một trong những chiến lược cốt lõi của đơn vị này.

Với Howard Limbert, sự tiết chế đó phản ánh cả đặc điểm địa chất lẫn chính sách quản lý. “Sơn Đoòng chỉ là một phần của hệ thống lớn hơn rất nhiều. Quảng Bình có hàng trăm hang động, nhiều nơi trong số đó tự thân đã phi thường”. Khoang rộng của Hang Én, những thạch nhũ hình tháp nón ở Hang Va, lộ trình xuyên rừng Hang Ba, các đường hầm hóa thạch của Hang Tiên, hay toàn bộ mạng lưới Tú Làn đều là những biểu hiện khác nhau của cùng một cảnh quan karst.

“Thành công là khi thấy trẻ em được đến trường, thấy nghèo đói biến mất, thấy người dân có thể xây dựng tương lai ở đây thay vì phải rời đi”, Nguyễn Châu Á xúc động chia sẻ. Sự gìn giữ này cũng vượt ra khỏi biên giới. Hệ thống đá vôi kéo dài sang cả Lào, vì vậy công tác bảo tồn đòi hỏi sự phối hợp liên vùng.

“Chúng ta có thể bảo vệ mọi thứ ở phía mình nhưng tự nhiên không có biên giới. Những gì xảy ra ở Lào sẽ ảnh hưởng đến Việt Nam”, Howard Limbert cho biết. Tháng 7−2025, UNESCO chính thức công nhận Phong Nha − Kẻ Bàng và Vườn quốc gia Hin Nam No (Lào) là Di sản Thiên nhiên Thế giới liên biên giới đầu tiên của Đông Nam Á, tăng cường cơ chế giám sát bảo tồn và nguồn lực tài chính cho một trong những vùng karst liền mạch lớn nhất thế giới.

“Cuối cùng, chúng ta chỉ là những người tạm thời gìn giữ. Nếu hang động và khu rừng vẫn giữ được trạng thái nguyên sơ cho thế hệ sau, người dân địa phương có thể thịnh vượng nhờ điều đó, nghĩa là chúng ta đã làm tròn trách nhiệm”, Nguyễn Châu Á nói.

Các hang động đẹp nhất Việt Nam

Ảnh: Oxalis Adventure