Tôi gặp Nicolas Henni-Trịnh Đức trong không gian cổ kính của Galerie Colbert, ngay trung tâm Paris, nơi đặt trụ sở của Viện Lịch sử Nghệ thuật Quốc gia (Institut national d’Histoire de l’Art). Chỉ vài tuần sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ, vị học giả mang hai dòng máu Pháp – Việt này đã quay trở lại với công việc nghiên cứu.
Vài năm qua, Tiến sĩ Nicolas âm thầm xây dựng một cộng đồng người theo dõi thông qua tài khoản @vietnameseartinparis trên Instagram. Nơi đây, anh giới thiệu và diễn giải các tác phẩm hội họa, điêu khắc cùng nhiều tư liệu quý về nghệ thuật Việt Nam tìm thấy ở Paris. Lịch sử thời thuộc địa của thành phố cùng nhiều thế hệ nhà sưu tập, nghệ sĩ và thương nhân để lại không ít tác phẩm của Việt Nam hiện đang nằm rải rác trong các bảo tàng, nhà đấu giá và bộ sưu tập tư nhân.
Thông qua việc tiếp cận nhiều bộ sưu tập và các tổ chức dưới góc độ nghiên cứu, Tiến sĩ Nicolas đã đưa những tác phẩm đến gần với công chúng. Nếu không, chúng có lẽ chìm vào quên lãng trong kho lưu trữ hoặc rơi vào tay các nhà sưu tập tư nhân.
Đối với Tiến sĩ Nicolas, hành trình này khởi đầu từ câu chuyện rất riêng. Lớn lên tại vùng nông thôn nước Pháp và chưa từng biết ông ngoại người Việt, anh rẽ hướng từ nghiên cứu nghệ thuật Phục hưng sang tìm hiểu về Việt Nam như một cách để kết nối lại với nguồn cội. Điều cuốn hút anh không chỉ là nét đặc thù của nghệ thuật Việt Nam mà còn là những gì nó có thể hé lộ về đất nước, vượt ra ngoài khuôn khổ các ghi chép lịch sử thông thường. “Sách lịch sử thường cho bạn biết điều gì đã xảy ra”, anh cho biết. “Còn nghệ thuật cho thấy cách con người nhìn nhận bản thân mình như thế nào”.
Nghệ thuật cho thấy cách con người nhìn nhận bản thân mình như thế nào.
Thay vì chỉ nhìn nhận nghệ thuật Việt Nam qua lăng kính của những nền văn minh có tác động mạnh mẽ như Trung Quốc hay Pháp, Tiến sĩ Nicolas lại quan tâm đến cách người Việt tiếp nhận những ảnh hưởng đó và biến chúng thành bản sắc riêng.
“Mặc dù bị tác động rất mạnh bởi nghệ thuật Trung Quốc, nhưng nghệ thuật Việt Nam vẫn có con đường đi riêng. Đặc biệt hơn là chính từ những tác động đó, nghệ thuật Việt Nam đã tìm ra ngôn ngữ rất riêng cho mình”, anh nhận định. Chẳng hạn, yếu tố thiên nhiên tạo nên sự khác biệt giữa nghệ thuật Việt Nam và các nước láng giềng, với các ngôi đền và chùa luôn được phác họa theo lối truyền thống để hòa hợp với cảnh quan. Từ mỹ học Chăm đến những kỹ thuật hội họa châu Âu du nhập sau này, lịch sử nghệ thuật của nó phản ánh không phải sự sao chép đơn thuần, mà là quá trình thích ứng liên tục.
Càng nghiên cứu, Tiến sĩ Nicolas càng bị thu hút bởi loại hình nghệ thuật đặc biệt về chân dung. Tranh chân dung xuất hiện ở khắp mọi nơi – trên bàn thờ tổ tiên, treo trong phòng khách gia đình, bên trong các đình làng và đền chùa… Thay vì chỉ xem tranh chân dung là tác phẩm nghệ thuật, Tiến sĩ Nicolas quan tâm đến nghệ thuật vẽ chân dung như một thực hành xã hội, qua đó lần theo những biến chuyển của đời sống Việt Nam suốt nhiều thế kỷ.
Các nghiên cứu của Tiến sĩ Nicolas trải dài, từ tranh chân dung tổ tiên đến hình ảnh các vị vua triều Nguyễn, trong đó có bức tranh anh xác định là chân dung đầu tiên của vua Đồng Khánh, do một nhà ngoại giao Pháp vẽ vào năm 1884. Theo anh, đây cũng là lần đầu tiên một vị vua Việt Nam ngồi làm mẫu để được vẽ lại một cách chân thực.
“Nhiều người cho rằng những tác phẩm chân dung mới xuất hiện trong thời hiện đại, bởi tranh chân dung chính trị mang lại cảm giác rất đương đại”, Tiến sĩ Nicolas chia sẻ. “Nhưng khi nhìn lại quá khứ, ta sẽ thấy tranh chân dung vốn dĩ luôn đóng vai trò quan trọng. Đó chính là điều tôi yêu thích ở lịch sử: Không có gì mới mẻ cả, vì mọi thứ đều mang theo dấu vết của những gì đã tồn tại trước đó”.
Tôi muốn tạo ra một không gian để các nhà nghiên cứu trao đổi ý tưởng và cùng phát triển dự án, đồng thời đưa những nghiên cứu ấy đến gần hơn với mọi người.
Giờ đây, khi đã hoàn tất luận án, Tiến sĩ Nicolas đang hướng sự chú ý ra bên ngoài. Bên cạnh việc chuẩn bị công bố các nghiên cứu của mình, anh đang khởi động chuỗi tọa đàm đầu tiên dành riêng cho lịch sử nghệ thuật Việt Nam tại Pháp. Sự kiện sẽ tổ chức định kỳ tại Galerie Colbert, quy tụ các học giả, giám tuyển và mở cửa tự do cho công chúng. “Tôi muốn tạo ra một không gian, nơi các nhà nghiên cứu có thể trao đổi ý tưởng và cùng nhau phát triển các dự án. Nhưng cũng đồng thời giúp công chúng dễ dàng tiếp cận những nghiên cứu đó”, anh nói.
Cuộc trò chuyện của chúng tôi tiếp tục trong một quán phở Việt chỉ cách đó vài phút đi bộ. Tiến sĩ Nicolas cho biết anh hy vọng luận án rồi sẽ được xuất bản thành sách và không chỉ dừng lại ở bản tiếng Pháp. “Tôi rất mong cuốn sách sẽ có bản tiếng Anh vì cũng muốn gia đình mình ở Việt Nam có thể đọc được những gì mình đã làm”, anh kể.
Với dự án khởi đầu chỉ từ mong muốn tìm đường trở về cội nguồn của chàng trai trẻ, đó dường như là một cái kết, hay đúng hơn là sự tiếp nối bản sắc.
