Khi sếp tôi nói rằng cô ấy muốn một bài viết về ảnh hưởng của việc viết lách lên não bộ của chúng ta khi về già, tôi đã băn khoăn rất nhiều về cách mình nên viết như thế nào. Chắc có lẽ, tôi nên bắt đầu từ bộ phim Iris (2001) – tác phẩm về cuộc đời của một nhà văn mà tôi xem gần đây. Bộ phim lần theo những năm tháng của Iris Murdoch (Judi Dench đóng), một trong những tiểu thuyết gia, triết gia nổi bật của Anh, trong những năm bà mắc bệnh Alzheimer. Tác phẩm tái hiện sự đối lập đau lòng đến nghiệt ngã − một người đã dành cả đời để làm việc với ý tưởng và ngôn từ nhưng cuối cùng lại dần mất đi khả năng sử dụng chúng.
Câu chuyện của Iris Murdoch có thể đặc biệt ám ảnh với những người yêu viết lách, nhưng điều đáng suy ngẫm lại không chỉ dừng ở những người xem ngòi bút là lẽ sống. Phần lớn chúng ta không phải ai cũng là nhà văn, thậm chí nhiều người trong chúng ta chẳng bao giờ thích ngồi xuống và cầm bút.
Có lẽ vì vậy mà khi nghĩ về Murdoch, tôi lại nghĩ đến một nghịch lý của đời sống hiện đại. Chưa bao giờ chúng ta lười biếng lưu trữ thông tin và diễn đạt ngôn từ đến vậy. Chúng ta có lịch điện tử để nhắc những cuộc hẹn, có Google Maps để nhớ những con đường, có những công cụ tìm kiếm để gợi lại gần như bất cứ thông tin nào trong vài giây. Chúng ta sống dựa dẫm hơn vào công nghệ và cũng dần đánh mất khả năng tự mình lưu trữ thông tin, suy nghĩ và diễn đạt những trải nghiệm của chính bản thân.
Điều quan trọng hơn, con người vốn luôn cần trí nhớ và ngôn từ để thể hiện cách chúng ta hiện diện, hiểu về chính mình và tương tác với thế giới xung quanh. Bạn cất tiếng khóc khi mới sinh ra đời, bạn đánh dấu độ tuổi nhận thức khi bắt đầu bập bẹ những chữ cái đầu tiên, rồi viết nguệch ngoạc lên trang giấy.
Con người dùng trí nhớ và ngôn ngữ để gọi tên một ký ức, giải thích một cảm xúc, kết nối sự việc này với một sự việc khác. Viết khiến quá trình vốn thường diễn ra âm thầm ấy trở nên chủ động hơn. Khi viết, chúng ta cố gắng diễn đạt một điều thành lời, buộc tâm trí mình phải thực sự làm việc với nó. Chính lúc này, chúng ta mới có câu trả lời rõ ràng nhất cho những cảm xúc và suy nghĩ đang diễn ra trong đầu.
Và nếu mỗi lần viết đều đòi hỏi trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng lựa chọn và kết nối thông tin cùng tham gia, liệu việc duy trì thói quen ấy trong nhiều năm có tạo nên một khác biệt nào đó cho bộ não khi về già ?
Đó cũng là câu hỏi mà một số nghiên cứu trong những năm gần đây bắt đầu gợi mở. Một nghiên cứu công bố trên JAMA Network Open năm 2023, thực hiện trên hơn 10.000 người Úc từ 70 tuổi trở lên, đã xem xét mối liên hệ giữa nhiều hoạt động thường ngày với nguy cơ sa sút trí tuệ. Trong số đó, các hoạt động liên quan đến sử dụng ngôn ngữ và trí óc như học tập, sử dụng máy tính, viết thư hay viết nhật ký được ghi nhận có liên hệ với nguy cơ mắc sa sút trí tuệ thấp hơn.
Tất nhiên, viết không phải một lời hứa rằng chúng ta sẽ không bao giờ quên. Nghiên cứu cũng không khẳng định riêng việc viết có thể ngăn ngừa sa sút trí tuệ. Điều khoa học gợi mở khiêm tốn hơn, nhưng có lẽ cũng đáng giá hơn: một đời sống liên tục học hỏi, thử thách và vận dụng trí óc có thể góp phần duy trì khả năng nhận thức khi chúng ta già đi. Và viết, với tất cả những gì nó đòi hỏi ở trí nhớ, ngôn ngữ và tư duy, có thể là một trong những cách gần gũi nhất để làm điều đó.
Con người vốn luôn cần trí nhớ và ngôn từ để thể hiện cách chúng ta hiện diện, hiểu về chính mình và tương tác với thế giới xung quanh
Nhìn từ góc độ này, câu chuyện của Iris Murdoch một lần nữa trở nên đáng chú ý. Nhiều năm sau, các nhà nghiên cứu từng quay lại phân tích chính những tác phẩm của bà và ghi nhận sự thay đổi trong một số đặc điểm của ngôn ngữ viết, trong đó có sự suy giảm về độ phức tạp của cú pháp. Những biến đổi ấy được xem như một dấu hiệu cho thấy thay đổi trong nhận thức có thể để lại dấu vết ngay trong cách một người sử dụng ngôn ngữ. Với Murdoch, ngôn ngữ từng là công cụ để bà định hình những ý tưởng phức tạp; về sau lại chính là yếu tố phản ánh sự suy giảm trong khả năng nhận thức của bà.
Đọc đến đây, có thể bạn vẫn nghĩ rằng mình không có thời gian để viết, hoặc đơn giản là chẳng có gì đủ quan trọng để viết ra. Nhưng có lẽ việc viết chưa bao giờ cần phải bắt đầu bằng một điều lớn lao. Đôi khi, nó chỉ là vài dòng về một ngày vừa trôi qua, một quyết định vẫn còn khiến bạn lưỡng lự, một câu trong cuốn sách cứ ở lại trong đầu, hay cảm giác khó gọi tên sau một bộ phim đã xem từ vài hôm trước.
Những dòng chữ ấy có thể chẳng bao giờ được đọc lại. Chúng cũng không nhất thiết phải dẫn đến một câu trả lời. Nhưng trong khoảnh khắc ngồi xuống và viết, bạn buộc mình phải ở lại lâu hơn với một ký ức, một cảm xúc hay một suy nghĩ mà bình thường có thể đã vội vàng bỏ qua. Có những điều cứ âm ỉ trong đầu rất lâu, cho đến khi được đặt thành câu chữ mới bắt đầu hiện ra rõ ràng hơn. Không phải vì trang giấy có thể giải quyết mọi thứ, mà vì viết cho chúng ta một khoảng dừng hiếm hoi để lắng nghe chính những gì đang diễn ra bên trong mình.
Có lẽ đó cũng là lý do tôi thích ý tưởng viết hơn sau khi bắt đầu bài này. Không phải vì từ ngày mai tôi sẽ chăm chỉ viết nhật ký, càng không phải vì vài trang giấy có thể hứa hẹn một tuổi già không Alzheimer. Chỉ là giữa quá nhiều thông tin đi qua mỗi ngày, việc tự mình xử lý, suy ngẫm và diễn đạt thành quan điểm riêng là một tư duy vô cùng đáng giá.
Iris Murdoch đã dành cả đời cho ngôn từ và cuối cùng vẫn phải chứng kiến chúng dần rời khỏi mình. Có lẽ vì thế, câu chuyện của bà không hẳn khiến tôi tin rằng viết có thể giúp chúng ta giữ mọi thứ mãi mãi, nhưng nó khiến tôi biết rằng mình phải trân trọng khả năng này nhiều hơn.
