Cổ phục Việt, đặc biệt là chiếc áo dài ngũ thân, vốn tồn tại lặng lẽ trong ký ức truyền miệng của các thế hệ nghệ nhân hoặc nằm rải rác qua những trang tài liệu đã ngả màu thời gian.
Nhiều nhà thiết kế trẻ khi muốn tìm về bản ngã văn hóa dân tộc thường phải cất công tra cứu tư liệu tại thư viện hay bảo tàng nước ngoài. Sự phân tán cùng khoảng trống thông tin ấy khiến hành trình phục dựng hay tái hiện trang phục truyền thống luôn đứng trước nguy cơ lệch chuẩn, dễ sa vào những dị bản thiếu căn cứ lịch sử.
Tại tọa đàm Số hóa dữ liệu văn hóa, du lịch TP.HCM diễn ra vào ngày 23/7/2026, nghệ nhân Phạm Văn Tuyền (Năm Tuyền), Chi hội trưởng Chi hội Di sản Văn hóa Áo dài TP.HCM, đã mang đến một góc nhìn trầm lắng và sâu sắc về câu chuyện bảo tồn.
Việc gìn giữ di sản vượt lên trên hành vi lưu trữ một hiện vật xơ cứng hay chụp lại tấm hình trưng bày trong tủ kính. Điểm cốt lõi nằm ở khả năng giải mã hệ tri thức ẩn sâu đằng sau hiện vật.
Đó là tỷ lệ rập chuẩn, cấu trúc thân áo, kỹ thuật may thủ công, quy trình xử lý chất liệu cùng chiều sâu văn hóa được tích tụ qua hàng trăm năm. Khi được chuẩn hóa và chia sẻ rộng rãi dưới dạng dữ liệu mở, nguồn tri thức này mới thực sự trở thành chất liệu sống dồi dào cho các ngành công nghiệp sáng tạo.
Suốt bốn thập kỷ gắn bó với từng thắt lưng, nếp áo, nghệ nhân Năm Tuyền đã kiên trì từng bước xây dựng kho dữ liệu số cho chiếc áo dài ngũ thân. Ông tỉ mỉ hệ thống hóa từ phân loại kiểu đáng, cấu trúc rập, màu sắc, hoa văn cho đến hồ sơ nghiên cứu của từng bộ sưu tập.
Mục tiêu của sự chuẩn hóa này nằm ở việc gìn giữ kho tàng tri thức, trao truyền trọn vẹn qua nhiều thế hệ thay vì thay thế đôi bàn tay khéo léo của người thợ thủ công.
Trong thời đại số, công nghệ trí tuệ nhân tạo hay các không gian thực tế ảo đóng vai trò người truyền tải. Công nghệ hỗ trợ công chúng tiếp cận sâu hơn, nhanh hơn vào kho tàng văn hóa, trong khi linh hồn di sản vẫn vẹn nguyên nơi tư duy và cảm xúc của người nghệ nhân.
Những dòng dữ liệu được tổ chức bài bản chính là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại, biến ký ức nghề dệt may truyền thống thành nguồn lực đa tầng cho điện ảnh, sân khấu, du lịch và giáo dục nghệ thuật.
Bộ sưu tập Trở Về Cố Đô 5 mang tên Sắc Tím Kinh Kỳ được giới thiệu tại sự kiện chính là ví dụ sinh động cho tinh thần ấy. Từ hoa văn long bào, phượng bào, vân kiên cho đến dáng áo ngũ thân trên nền lụa tơ tằm ba miền, di sản không bị sao chép một cách máy móc.
Các giá trị cổ xưa được chắt lọc, hòa quyện tự nhiên vào ngôn ngữ thiết kế đương đại, tạo nên những sản phẩm vừa giữ trọn hồn cốt dân tộc vừa phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ của nhịp sống hôm nay.
Khi di sản được số hóa thành nguồn tài nguyên tri thức của chung, những nét đẹp tưởng chừng ngủ yên trong quá khứ sẽ tiếp tục sinh sôi, lan tỏa và lưu lại dấu ấn đậm nét của Việt Nam trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.
Ảnh: BTC
