Sự xuất hiện của Bảo tàng gốm Bát Tràng trong bảng xếp hạng toàn cầu đặt công trình này đứng cạnh những di sản mang tầm vóc lịch sử như Kim tự tháp Giza hay đền Taj Mahal. Trước khi nhận được sự chú ý từ giới chuyên môn quốc tế, thiết chế văn hóa này đã khẳng định vị thế vững chắc trong nước với Giải Vàng Kiến trúc Quốc gia giai đoạn 2022 đến 2023 và danh hiệu Top 7 Ấn tượng Việt Nam năm 2023 ở hạng mục công trình độc đáo.
Tọa lạc trên trục đường chính dẫn vào xã Bát Tràng, song song với dòng kênh Bắc Hưng Hải và cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 20 km, dự án chính thức được khởi công vào năm 2018. Với tổng vốn đầu tư khoảng 150 tỷ đồng trên diện tích hơn 3.700 mét vuông, công trình do bà Hà Thị Vinh, hậu duệ đời thứ 15 của một dòng họ làm gốm lâu đời, trực tiếp khởi xướng với khát vọng tái sinh hệ sinh thái làng nghề.
Thay vì thu hút bằng chiều cao hay quy mô đồ sộ, bảo tàng gây ấn tượng mạnh mẽ bằng cách biến một công cụ lao động quen thuộc thành ngôn ngữ kiến trúc đầy tính nghệ thuật. Toàn bộ tổng thể được tạo hình từ bảy khối xoắn ốc khổng lồ mô phỏng chân thực chiếc bàn xoay gốm. Các khối kiến trúc này xếp chồng lên nhau theo chiều xoáy tạo ra cảm giác chuyển động liên tục.
Hình thái này gợi liên tưởng trực tiếp đến quá trình nhào nặn đất sét, nước và lửa để tạo ra các tác phẩm nghệ thuật trứ danh. Đây là cách các kiến trúc sư giải quyết bài toán không gian một cách thông minh. Cấu trúc ba tầng được tổ chức theo dòng di chuyển liền mạch, loại bỏ hoàn toàn cảm giác phân mảnh hay đứt gãy thường thấy ở các không gian trưng bày tĩnh truyền thống.
Dưới lớp vỏ hình khối đặc biệt, kết cấu công trình sử dụng hệ thống bê tông cốt thép sợi tuyến tính mỏng nhằm giảm tải trọng và đảm bảo độ bền vững tối đa. Điểm thú vị là phần hoàn thiện bên ngoài lại ưu tiên triệt để các vật liệu truyền thống bao gồm gạch gốm, ngói nung, gạch men mosaic.
Sự kết hợp khéo léo này tạo ra một trạng thái giao thoa hoàn hảo. Kỹ thuật xây dựng hiện đại tồn tại song song cùng chất liệu bản địa quen thuộc giúp công trình mang đậm hơi thở đương đại, song vẫn giữ trọn vẹn nét đặc trưng mộc mạc của vùng đất Tràng An với tuổi đời hơn 700 năm lịch sử.
Khác biệt lớn nhất của trung tâm văn hóa này nằm ở cách thức vận hành theo mô hình hệ sinh thái sống động. Không gian nội thất tận dụng tối đa nguồn ánh sáng tự nhiên, phân chia khoa học thành các khu vực lưu giữ hiện vật, không gian trải nghiệm thực hành và khu vực sáng tạo nghệ thuật. Hệ thống hiện vật được sắp xếp trực quan, dẫn dắt người xem qua hành trình phát triển của nghề gốm từ những vật dụng sinh hoạt bình dị như bát đĩa, ấm chén đến các tác phẩm mỹ thuật tinh xảo mang tính thời đại.
Tại đây, việc trưng bày và sản xuất diễn ra đồng thời. Du khách, đặc biệt là các bạn trẻ, có cơ hội tự tay nặn gốm, vẽ trang trí, qua đó thấu hiểu sự tỉ mỉ của những người thợ thủ công tài hoa. Những trải nghiệm thực tế này giúp thế hệ trẻ thêm trân trọng giá trị lao động và ý thức gìn giữ di sản dân tộc.
Trong bối cảnh quá trình đô thị hóa và hội nhập diễn ra mạnh mẽ, Bát Tràng đứng trước yêu cầu phải đổi mới để thích ứng. Bảo tàng thành công giải quyết thách thức song hành giữa việc bảo tồn di sản cốt lõi và phát triển không gian văn hóa mới mẻ. Nơi đây đóng vai trò như một điểm giao lưu, giáo dục và thúc đẩy du lịch trải nghiệm bền vững.
Giá trị thực sự của công trình nằm ở cách diễn giải lại truyền thống bằng một lăng kính kiến trúc độc đáo. Việc được trang Time Out vinh danh minh chứng cho việc kiến trúc đương đại Việt Nam hoàn toàn có khả năng kể những câu chuyện văn hóa đậm đà bản sắc, đồng thời nhận được sự công nhận xứng đáng từ giới chuyên môn trên toàn cầu.
Ảnh: Bảo tàng gốm Bát Tràng
