Chơi một trò nhé. Nếu bạn có tài khoản Spotify, hãy đăng nhập và gõ từ khóa “sad.” Bạn thấy gì? Tài khoản của tôi hiện ra hàng loạt playlist như Sad Crying Mix, Lonely Sad Mix, Crying Myself To Sleep, Sad Bops, và nhiều hơn nữa – tất cả đều được Spotify khẳng định là “dành riêng cho tôi”. Nếu không phải vì danh sách bài nào cũng có quá nhiều ca khúc của SZA và Frank Ocean, có lẽ tôi đã đảo mắt với cái khái niệm này rồi.
Nhưng than ôi, thuật toán đã đúng. Nó hiểu chính xác tôi muốn nghe gì và nó cũng biết bạn muốn nghe gì nữa. Để đảm bảo điều đó, Spotify theo dõi xu hướng thói quen nghe nhạc của người dùng. Năm nay, “đa sầu đa cảm” đang là trào lưu, ít nhất là trong giới Gen Z. Theo dữ liệu của Spotify, từ khóa được Gen Z tìm kiếm nhiều nhất toàn cầu chỉ đơn giản là… “sad.” Là một người thuộc thế hệ Zoomer, tôi thừa nhận mình cũng đã nghe playlist “Sad Bops” một hai lần, nhưng chẳng phải ai cũng vậy sao? Tôi cứ nghĩ đó là một trải nghiệm ngẫu nhiên, chứ không phải “dịch bệnh” lan ra cả thế hệ.
Tất nhiên, tôi phải điều tra. Theo những gì tôi hiểu, Gen Z vẫn đang sống ổn. Chúng tôi rành công nghệ, đầy tham vọng, quan tâm đến chính trị, và thật lòng mà nói – rất hài hước. Thế thì vì sao chúng tôi lại thích nhạc buồn?
Để tìm hiểu tình yêu của Gen Z với giai điệu ảm đạm, tôi đã trò chuyện với Tiến sĩ Michael Bonshor, chuyên gia tâm lý học âm nhạc. Năm nay, ông hợp tác với Spotify trước khi họ ra mắt playlist Bummer Summer. Sau khi phân tích dữ liệu, ông kết luận rằng Gen Z thường dùng nhạc buồn để thư giãn. Điều đó nghe có lý, xét theo tình hình thế giới! Biết đâu một liều Lana Del Rey mỗi ngày lại cứu rỗi chúng ta.
Dưới đây là cuộc trò chuyện của tôi với Tiến sĩ Bonshor về cách hình thành một bài hát buồn, lợi ích tâm lý của việc nghe nhạc sầu, và lý do tại sao ta không nên lo lắng quá về sở thích này của Gen Z.
Điều gì khiến một bài hát được xem là buồn?
Đặc điểm dễ nhận thấy nhất là nhịp độ. Nhạc buồn thường khá chậm, khoảng 60–70 nhịp mỗi phút như nhịp tim thư giãn. Những bài này cũng có cường độ thấp, không thay đổi âm lượng nhiều, và giai điệu dịu dàng, mượt mà. Tức là giai điệu không bất ngờ lên cao vút hay hạ quá thấp mà đều đặn, êm ái.
Một đặc điểm nữa là tông giọng và âm sắc của nhạc cụ thường trầm và mềm. Tổng thể tạo cảm giác thư giãn. Đôi khi chúng được viết ở cung thứ (minor key), vốn hay dùng cho nhạc buồn, nhưng cũng có khi là cung trưởng (major key) nghe sáng hơn. Cảm nhận về nỗi buồn nằm ở mối quan hệ giữa ca từ và giai điệu – lời hát đóng vai trò cực kỳ quan trọng.
“Tôi có cả tuần nay bị ‘Someone Like You’ lặp đi lặp lại trong đầu,” ông nói: “Bài đó khiến người ta bình tâm lại, đúng không?”
Gen Z có vẻ khá buồn hay ít nhất là rất quan tâm đến nhạc buồn. Tại sao vậy?
Tôi không nghĩ việc tìm nhạc buồn đồng nghĩa với việc Gen Z buồn bã. Có nhiều lý do khác, ví dụ như vẻ đẹp trong nhạc buồn: giai điệu, nhịp điệu thư giãn… Nhưng đúng là có vài nguyên nhân khiến Gen Z làm điều đó nhiều hơn thế hệ khác.
Trước hết, họ lớn lên cùng công nghệ. Mạng xã hội là trung tâm đời sống của họ. Họ dùng nó để khám phá thế giới, giải quyết vấn đề, và tìm lời khuyên. Tôi cũng nghĩ họ có ý thức cao hơn về cảm xúc của bản thân. Có vẻ Gen Z rất đồng cảm. Và họ cũng quen việc tùy chỉnh trải nghiệm nghe nhạc: điều mà thế hệ trước không thể. Họ có thể chọn nhạc phù hợp với tâm trạng, hoặc hỗ trợ công việc đang làm. Âm nhạc giúp họ vừa giải trí, vừa bộc lộ hoặc giải tỏa cảm xúc. Hát cùng ai đó còn mang lại cảm giác “giải thoát” (catharsis).
Gen Z—thế hệ hay suy ngẫm về chính mình. Như tất cả chúng ta, họ đều tìm kiếm cảm giác được thuộc về. Vì thế, việc họ nghe những bản nhạc buồn chẳng hề giảm đi, ngay cả khi mùa hè rực nắng kéo đến
Nghe nhạc buồn vào mùa hè có kỳ lạ không?
Nghiên cứu cho thấy Gen Z là thế hệ hay suy ngẫm. Giống mọi người, họ cần cảm giác được thuộc về, nên việc nghe nhạc phản chiếu tâm trạng của mình sẽ không dừng lại chỉ vì là mùa hè. Đây có lẽ là thói quen diễn ra quanh năm.
Âm nhạc luôn giúp chúng ta kết nối với cảm xúc. Nếu muốn duy trì tâm trạng, ta nghe nhạc cùng “tần số” với cảm xúc đó; nếu muốn thay đổi, ta nghe nhạc khác đi. Vì vậy, nghe nhạc buồn không hẳn là buồn, đôi khi chỉ là muốn thư giãn thôi.
Điều gì khiến nhạc buồn có tác dụng thư giãn?
Tốc độ chậm ảnh hưởng trực tiếp đến cơ thể. Khi ta thở chậm và sâu, ta bắt đầu thư giãn. Cơ thể và tâm trí ta được “lập trình” để phản ứng với nhịp nhạc, hơi thở chậm lại, tim đập chậm hơn, và ta cảm thấy dễ chịu. Nghe nhạc buồn còn kích thích hormone tích cực. Các nghiên cứu cho thấy hát hoặc nghe nhạc cùng người khác giúp tiết ra endorphin.
Trên các nền tảng như Spotify, mọi người biết người khác đang nghe gì, nên cảm giác “thuộc về cộng đồng” tăng lên. Điều đó khiến cơ thể tiết ra oxytocin – hormone gắn kết. Ngoài ra, nhạc buồn còn giúp tiết prolactin – hormone có tác dụng xoa dịu và an ủi. Nó giúp cơ thể phục hồi, không chỉ về mặt cảm xúc mà cả thể chất và tinh thần.
Đây là cách “tự xoa dịu bản thân”?
Đúng vậy! Thực ra, chúng ta vẫn làm thế suốt thôi, đúng không?
Có sự khác biệt giữa việc nghe nhạc buồn để thể hiện cảm xúc và việc đắm chìm quá lâu trong cảm xúc đó
Vậy ta có nên lo lắng về việc Gen Z nghe quá nhiều nhạc buồn không?
Không, tôi không nghĩ vậy. Điều đó cho thấy họ biết suy ngẫm và dùng âm nhạc để hỗ trợ việc đó. Vì nhạc buồn thực ra có nhiều tác động tích cực: điều mà ít người ngờ tới nên nó chỉ có lợi cho sức khỏe cảm xúc thôi.
Thật chứ?
Thật. Nghe nhạc buồn không có nghĩa là bạn đang buồn, nhưng nếu bạn đang buồn thật thì việc tiết prolactin có thể giúp bạn khóc một trận ra trò – kiểu khóc giải tỏa để nhẹ lòng và tiếp tục sống. Tôi không thấy có gì đáng lo cả.
Có chuyện nghe quá nhiều nhạc buồn không?
Có sự khác biệt giữa việc nghe nhạc buồn để thể hiện cảm xúc và việc dằn vặt trong cảm xúc đó quá lâu. Nhưng hầu hết nghiên cứu cho thấy nghe nhạc buồn thực ra giúp bạn phân tâm. Nghiên cứu về “dòng chảy” (flow) minh chứng điều này – trạng thái khi bạn hoàn toàn chìm đắm trong việc mình làm.
Nghe nhạc là một hoạt động tạo “flow” mạnh. Nó khiến ta quên thời gian và tách mình khỏi cảm xúc. Khi buồn chán mà nghe nhạc, ta thấy thời gian trôi nhanh hơn. Càng chìm đắm vào giai điệu, ta càng tập trung vào âm nhạc và ít tập trung vào cảm xúc tiêu cực.
Spotify nói rằng người ta thường tìm nhạc buồn nhất vào thứ Tư. Sao lại là thứ Tư?
Tôi nghĩ vì nhiều người vẫn làm việc theo lịch Thứ Hai–Thứ Sáu, nên đến Thứ Tư họ cảm thấy đã xa cuối tuần trước mà còn lâu mới tới cuối tuần sau. Khi ta đắm chìm vào hoạt động như nghe nhạc, thời gian dường như trôi nhanh hơn.
Khi muốn thư giãn, ông nghe nhạc buồn nào?
Tôi nghe rất đa dạng. Có vài bản cổ điển tôi yêu thích, ví dụ một đoạn giữa trong Giao hưởng số 7 của Beethoven. Nghe thì có vẻ “hàn lâm,” nhưng nó giống như một bản hành khúc tang lễ – cực kỳ êm dịu. Tôi có thể nghe hàng giờ, nó khiến tôi bình tâm hẳn.
Còn nhạc pop thì nghe có vẻ sáo rỗng, nhưng tôi chọn Adele.
Dĩ nhiên rồi!
Cả tuần nay tôi bị Someone Like You lặp đi lặp lại trong đầu. Bài đó khiến người ta yên lòng, đúng không? Tôi cũng nghe Make You Feel My Love và mấy bài tương tự.
Những lựa chọn tuyệt vời để vừa nghe vừa hát gào lên.
Chính xác. Mấy bài đó nghe hoài cũng không chán!
