Chiếc đầu đĩa than ở góc phòng ngân vang giai điệu Ảo ảnh của nhạc sĩ Y Vân. Âm thanh ngân vang khắp căn phòng, hòa cùng tiếng lách tách quen thuộc từ rãnh đĩa cũ, tạo nên lớp nền dịu dàng cho buổi trưa cuối hè. Trên bàn, ấm trà nghi ngút khói bên cạnh chồng ảnh cũ đã ngả màu theo năm tháng. Chúng tôi ngồi trong căn phòng tại khách sạn Park Hyatt Saigon, không gian dường như vẫn nguyên vẹn, nhưng từng nhịp thở của ký ức đã phủ đầy.
Đối diện tôi là nghệ sĩ thị giác kiêm đạo diễn Khoa Hà trong chiếc đầm trắng nhiều lớp từ thương hiệu An Heritage. Cô nghiêng người, lật giở từng bức ảnh đã phai màu của ông ngoại. Cạnh bên là ca sĩ Trần Thế Thể Thiên đang ngả lưng thoải mái trên chiếc ghế sofa bọc vải. Họ quen biết từ lâu, cùng hiện diện nơi đây như hai gương mặt trẻ tiêu biểu, đang góp phần định hình diện mạo nghệ thuật của Sài Gòn. Nhưng cuộc trò chuyện hôm nay không chỉ là những câu chuyện nghệ thuật cá nhân. Danh tiếng và trách nhiệm đã chảy trong dòng máu nghệ sĩ của cả hai. Khoa Hà là cháu ngoại của cố nhạc sĩ Y Vân, còn Thể Thiên là cháu của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, hai tượng đài của âm nhạc Việt Nam. Khoa Hà mỉm cười nói:
Nếu có thể ví nhạc sĩ Trịnh Công Sơn như Bob Dylan, thì ông Y Vân như Quincy Jones của Việt Nam – Khoa Hà
Nhạc sĩ Y Vân, tên thật là Trần Tấn Hậu (1933–1992). Ông đã để lại cho nền tân nhạc Việt Nam hơn 500 ca khúc, trong đó có những tuyệt phẩm vượt thời gian như 60 năm, Sài Gòn, Lòng mẹ,– những giai điệu khắc sâu trong ký ức của nhiều thế hệ. Trong khi đó, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (1939–2001) kiến tạo nên một kho tàng âm nhạc đồ sộ với hơn 600 sáng tác. Những bản tình ca của ông như Diễm xưa, Hạ trắng, ngân vang qua thanh âm của danh ca Khánh Ly, Thái Thanh, góp phần định hình dòng “nhạc vàng” một thời. Dẫu nhiều thập kỷ trôi qua, di sản của hai nghệ sĩ tài hoa vẫn vang vọng, trở thành nhịp cầu gắn kết tâm hồn người Việt ở khắp nơi trên thế giới.
“Ngày nhỏ, tôi chỉ biết vài ca khúc nổi tiếng nhất của ông, những bài hát quen thuộc, từ đường phố đến thính phòng và karaoke”, Khoa Hà nhớ lại. “Mãi đến năm 17 tuổi khi sang Mỹ, sếp đầu tiên tặng tôi tuyển tập nhạc Việt trước năm 1975, thấy tên ông trên bìa, tôi mới tò mò”. Thể Thiên gật gù: “Tôi cũng vậy. Trong gia đình, ít ai nói nhiều về cậu. Chỉ đến tang lễ, khi con phố chìm trong biển người, tôi mới nhận ra sức ảnh hưởng của ông”.
Dẫu mang trong mình dòng máu của hai tượng đài, ký ức của họ về Y Vân và Trịnh Công Sơn lại khá mờ nhạt. “Tôi gặp cậu Sơn được một lần trước khi ông mất, lúc vừa lên ba”, Thể Thiên hồi tưởng. “Còn ông ngoại mất một năm trước khi tôi sinh”, Khoa Hà nhẹ nhàng nói khi vẫn đang lật ảnh. “Là những nghệ sĩ nổi tiếng cùng thời, họ đã quen biết nhau. Tôi còn lưu giữ tấm ảnh của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn đến viếng tang lễ của ông ngoại”.
Trong khi lật tìm tấm ảnh, cả hai như để mặc mình trôi vào miền ký ức. Thể Thiên chỉ bức ảnh cậu mình đeo kính tròn, vây quanh là bạn bè: “Gia đình tôi kinh doanh nhà hàng, ngày nào cũng tiệc tùng. Những buổi tiệc thường bắt đầu từ trưa, kéo dài đến tối”. Khoa Hà khẽ lắc đầu: “Ông ngoại tôi sinh ra trong gia đình nề nếp. Sau biến cố chiến tranh, ông đã rời quê vào Nam khi mới 21 tuổi, bắt đầu cuộc sống mới đầy khó khăn để nuôi mẹ và hai em. Tôi nghe kể, ông là người sống khép kín, hiếm khi tiệc tùng, mà dành hầu hết thời gian cho âm nhạc và gia đình. Trong bức ảnh nào, ông cũng xuất hiện với điếu thuốc trên khóe miệng”.
Giữa giai đoạn Sài Gòn nhiều biến động, chiến tranh phủ xám đời sống thường nhật, Y Vân và Trịnh Công Sơn đã viết nên những bản tình ca chan chứa tình yêu, nỗi nhớ và khát vọng hòa bình. Chính những giai điệu ấy đã gieo hy vọng, trở thành điểm tựa tinh thần cho biết bao thế hệ. Thể Thiên mỉm cười, khái quát cả một thời bằng ba từ vỏn vẹn: “Tình yêu. Hòa bình. Tích cực”. Anh nói thêm, như một lời xác tín:
Âm nhạc đem niềm vui giữa lúc chông chênh – Thể Thiên
Khi được hỏi về ca khúc yêu thích, Khoa Hà trả lời ngay: “20–40 là ca khúc tôi yêu thích nhất. Bài hát kể về một mối tình lệch tuổi bằng giọng điệu dí dỏm. Điều thú vị là ông viết nó trước khi cưới em họ của bà ngoại tôi, người kém ông 15 tuổi. Nghe như một lời tiên đoán cho chính cuộc đời mình vậy”, Khoa Hà kể. Thể Thiên mỉm cười: “Với tôi là Diễm xưa. Tôi hát lần đầu ở đám cưới anh họ, và nó theo tôi mãi”.
Xuất thân trong gia đình nghệ thuật, họ đã sớm cảm nhận sức hút của con đường này. Thể Thiên nhận được sự ủng hộ từ mẹ là ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh, còn ông ngoại Khoa Hà thì dặn con cháu “không nên theo nghệ thuật, đời nghệ sĩ chỉ khổ”. “Gia đình tôi không ai làm nghệ sĩ cả”, cô cười. “Rồi đến lượt tôi thì…”. “Phá vỡ hết quy tắc?”, Thể Thiên chen ngang, cả hai cùng bật cười.
Trong khi nhiều nghệ sĩ chọn lối đi riêng, tách khỏi tầm ảnh hưởng của thế hệ trước, Khoa Hà và Thể Thiên lại biến di sản gia đình làm chất liệu sáng tạo. Với Khoa Hà, bộ phim tài liệu điện ảnh đầu tay Y Vân: The Lost Sounds of Saigon chính là hành trình đi tìm và hồi sinh âm nhạc của ông ngoại, nhạc sĩ Y Vân. Tác phẩm sẽ trình chiếu tại các liên hoan phim ở Mỹ cuối năm nay. Còn với ca sĩ Thể Thiên, đó lại là album đầu tay Trần Thế, mang đến bản phối điện tử mới mẻ cho ca khúc Diễm xưa.
Khoa Hà vốn xuất thân từ ngành thiết kế đồ họa, có hơn mười bốn năm làm việc tại Mỹ. Nhưng ba năm trước, ký ức tạo nên khao khát thực hiện bộ phim tài liệu về ông ngoại. Từ đó, cô miệt mài xây dựng một kho lưu trữ điện tử, nơi cất giữ những bản nhạc, bức ảnh và thước phim quý giá được các nhà sưu tầm trong và ngoài nước gìn giữ. “Đó là một hành trình dài, nhiều thử thách và cả xúc động”, cô trải lòng. “Cuối cùng, tôi đã hoàn thành bộ phim tài liệu đầu tay dành cho ông”.
Về phần mình, Thể Thiên từng học dàn dựng sân khấu và ánh sáng, rồi thử sức với nghề stylist trước khi quay lại con đường âm nhạc. Album mới của anh có hai ca khúc của người cậu. “Ban đầu tôi rất ngại, sợ bị so sánh”, Thể Thiên thú nhận. “Nhưng rồi tôi nghĩ, tại sao phải xấu hổ? Ông ấy là một huyền thoại và điều tôi muốn làm chính là tôn vinh di sản ấy”.
Vậy tại sao họ tiếp tục gìn giữ những di sản tiền nhân để lại? Thể Thiên không do dự: “Vì đó là siêu năng lực của chúng tôi. Tại sao không dùng nó?”. Khoa Hà đồng tình nhưng có suy nghĩ khác:
Tôi thấy đó là trách nhiệm. Nếu tôi không lưu trữ tác phẩm của ông tôi, nó sẽ rơi vào quên lãng. Không ai trong gia đình tôi giữ bất cứ thứ gì của ông. Tôi phải tìm các bản ghi gốc từ các nhà sưu tầm. Đó vốn là bổn phận, và nay là vinh dự. Giờ đây, các em nhỏ của tôi cũng muốn biết về lịch sử gia đình – Khoa Hà
Chiều buông qua khung cửa sổ, ấm trà đã được thay mới, Khoa Hà đứng dậy thay sang đĩa nhạc gốc của Vết lăn trầm. Thế Thiên trầm tư: “Nghe lại những ca khúc khi trưởng thành tôi mới thấy cậu tôi tài năng đến mức nào. Những phép ẩn dụ, những tầng tầng, lớp lớp biểu tượng người bình thường khó nhận ra mà phải phân tích từng câu, từng chữ”. Khoa Hà gật đầu: “Thỉnh thoảng tôi nghe nhạc khi đang lái xe và nước mắt cứ lã chã rơi. Cảm giác như quay trở về quá khứ”. Chiếc kim trên đầu đĩa Marantz lại rơi xuống rãnh đĩa, kéo theo giọng ca lấp đầy căn phòng hiện đại giữa Sài Gòn. Trong không gian ấy, hai người bạn, hai nghệ sĩ, cùng cười, cùng hoài niệm, và cùng tiếp nối di sản theo góc nhìn nghệ thuật của riêng họ.
Ảnh: Linh Lưu
