Giữa một đô thị sở hữu số lượng nhà cao tầng nhiều nhất thế giới, Hong Kong vẫn duy trì truyền thống sử dụng giàn giáo tre trong hoạt động xây dựng và cải tạo. Từ những dự án chung cư cũ đến mặt tiền các tòa thương mại cao hàng chục tầng, bộ khung tre mảnh nhưng dẻo dai trở thành dấu ấn đặc trưng của thành phố. Tuy nhiên, việc sử dụng tre trong xây dựng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Tại sao vật liệu xây dựng lại là tre?
Tre nhẹ và linh hoạt. Các thợ dựng có thể vận chuyển từng bó tre qua những con hẻm hẹp và các khu vực đông đúc mà không cần thiết bị cồng kềnh. Khả năng cắt, nối, uốn hoặc điều chỉnh chiều dài dễ dàng giúp giàn giáo tre phù hợp với mọi kiểu hình học của các tòa nhà Hong Kong, từ ban công lồi lõm đến những góc cạnh phức tạp của kiến trúc hiện đại. Chính sự tùy biến này khiến tre trở thành giải pháp nhanh chóng khi cần cải tạo mặt ngoài, thay ống nước, sửa chữa hệ thống hoặc sơn lại toàn bộ tòa nhà.
Thời gian thi công cũng là lý do quan trọng. Đội ngũ thợ lành nghề có thể dựng hàng trăm mét vuông giàn giáo tre chỉ trong vài giờ. Các nút thắt được thực hiện bằng tay, tạo liên kết chắc chắn nhưng không cần máy móc hỗ trợ. Trong bối cảnh đô thị vận hành liên tục, việc rút ngắn thời gian che chắn và trả lại mặt tiền cho khu dân cư là yếu tố có giá trị kinh tế lớn.
Chi phí thấp hơn kim loại khiến tre trở thành lựa chọn phổ biến trong nhiều thập niên. Vật liệu này được nhập từ các vùng nhiều tre nứa trong khu vực, có giá thành dễ chịu, thích hợp với các công trình vừa và nhỏ cũng như những dự án sửa chữa định kỳ. Trong khi đó, giàn giáo kim loại đòi hỏi chi phí cao, công tác vận chuyển phức tạp và cần không gian rộng để tập kết vật liệu, điều mà Hong Kong vốn thiếu.
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là truyền thống nghề thủ công. Kỹ thuật dựng giàn giáo tre đã tồn tại hơn hai nghìn năm ở Trung Quốc. Hong Kong trở thành một trong những nơi cuối cùng duy trì trọn vẹn phương pháp này. Nghề dựng giáo được truyền từ đời này sang đời khác, tạo nên một cộng đồng thợ lành nghề với tay nghề cao, đủ để xử lý những công trình cao hàng chục tầng. Đối với nhiều thợ giáo, tre là niềm tự hào văn hóa và tinh thần của thành phố.
Vậy tre tiềm ẩn rủi ro gì?
Là vật liệu dễ cháy. Đúng vậy, vụ cháy dữ dội xảy ra vừa qua ngày 26 tháng 11 tại khu Wang Fuk Court, quận Tai Po là một ví dụ. Vụ hỏa hoạn đã khiến ít nhất mười ba người thiệt mạng và làm cả thành phố Hong Kong chao đảo. Ngọn lửa bắt đầu từ phần giàn giáo bao quanh bên ngoài tòa chung cư rồi bùng lên, lan dọc theo các cọc tre dựng thẳng đứng sát mặt tiền.
Trong những phút đầu, tre bén lửa và cháy thành từng mảng lớn, tạo ra những tấm rèm lửa rơi xuống từ trên cao, khói đen phủ kín toàn khu dân cư. Không chỉ cư dân gặp khó khăn trong sơ tán, lực lượng cứu hỏa cũng kẹt trong mê cung tre cháy âm ỉ, cản trở đường tiếp cận.
Ngoài đặc tính dễ bén lửa, giàn giáo tre còn phụ thuộc hoàn toàn vào tay nghề người dựng. Cọc tre không đồng nhất về kích thước, độ dày hay độ cong nên kết cấu thiếu sự đồng bộ. Các công trình hiện đại với hệ mặt kính lớn, góc cạnh phức tạp cần vật liệu có tải trọng và độ cứng rõ ràng. Trong khi đó, sự ngẫu hứng của tre khiến việc dự tính sức chịu lực hay phản ứng trước gió mạnh khó chính xác. Đây là lý do nhiều kỹ sư cảnh báo tre không còn phù hợp với các dự án quy mô lớn.
Chính quyền Hong Kong đã bắt đầu chuyển đổi bằng quy định yêu cầu một nửa các dự án do nhà nước triển khai phải dùng giàn giáo kim loại. Lý do nằm ở khả năng chống cháy tốt hơn, sức bền lớn hơn và độ an toàn khi làm việc ở độ cao. Dù vậy, ngành xây dựng vẫn chuộng tre vì chi phí thấp và sự linh hoạt mà kim loại khó đáp ứng trong những khu dân cư chen chúc.
Vụ cháy mới nhất đã chỉ ra rõ ràng sự mâu thuẫn giữa một Hong Kong hiện đại và một kỹ thuật xưa cũ vẫn tồn tại trong hệ thống xây dựng. Cấu trúc siêu cao tầng đòi hỏi vật liệu có khả năng bảo vệ con người trước rủi ro cháy nổ, trong khi tre lại mang trong mình những giới hạn khó thay đổi.
Hong Kong từng tự hào về sự kiên cường và tinh thần bền bỉ, giống chính chất liệu tre. Nhưng trong bối cảnh các vụ cháy ngày càng nghiêm trọng, buộc phải cân nhắc liệu sự kiên cường ấy nên thể hiện ở việc giữ truyền thống hay ở việc thay đổi để bảo vệ tính mạng cư dân. Tre đã làm tốt vai trò của nó trong hàng thế kỷ, nhưng sau vụ cháy vừa rồi, Hong Kong có lẽ sẽ cần đến những lựa chọn khác.
