Viện Hàn lâm Thụy Điển vừa công bố chủ nhân giải Nobel Văn học 2025 thuộc về nhà văn Hungary László Krasznahorkai, 71 tuổi. Lý do được nêu ngắn gọn “vì những tác phẩm hấp dẫn, tái khẳng định sức mạnh của nghệ thuật trong thời đại đầy nỗi sợ hãi về ngày tận thế”.
László sinh năm 1954 tại thị trấn Gyula, miền đông nam Hungary. Ông học luật trước khi chuyển sang nghiên cứu ngôn ngữ và văn học Hungary. Sau đó, ông từng làm biên tập viên, rồi chọn con đường viết tự do. Những chuyến đi dài qua nhiều quốc gia đã in dấu trong văn chương của ông – một thế giới văn chương phi biên giới, trĩu nặng suy tư về con người và nhân loại.
Ông được xem là cây bút đương đại quan trọng nhất của Hungary. Dù tính tới hiện tại, ông chỉ có khoảng bảy cuốn tiểu thuyết dài cùng vài truyện ngắn, tiểu luận và kịch bản phim. Tác phẩm đầu tay, Satantango (1985), ra đời trong bối cảnh Hungary hậu Xô Viết. Tiểu thuyết kể về một ngôi làng tàn lụi sau khi hợp tác xã sụp đổ. Người dân đặt hy vọng vào một kẻ được cho là cứu thế, nhưng cuối cùng lại bị phản bội. Các tác phẩm tiếp theo như The Melancholy of Resistance (1989) và War & War (1999) mở rộng tầm nhìn ra ngoài Hungary. Nó khám phá những khát vọng và thất vọng của con người giữa thế giới rộng lớn và hỗn loạn.
Chủ tịch Ủy ban Nobel, Anders Olsson, nhận xét László là “bậc thầy sử thi Trung Âu, nối tiếp Kafka và Thomas Bernhard, với văn chương phi lý, châm biếm, tràn ngập nỗi ám ảnh hiện sinh nhưng luôn hướng về phương Đông bằng giọng văn chiêm nghiệm”. Nhận định ấy phần nào phác họa chính xác thế giới nghệ thuật của ông, nơi hiện thực tăm tối và khát vọng cứu rỗi luôn song hành, được chuyển tải qua nhiều tác phẩm và dịch sang nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt.
Trong Vũ điệu quỷ Satan (Satantango), do dịch giả Giáp Văn Chung chuyển ngữ, László đặt câu chuyện ở một nông trang hoang tàn, nơi những con người tuyệt vọng gửi gắm niềm tin vào “đấng cứu thế” để rồi rơi vào lừa dối và phản bội. Trái lại, một tác phẩm khác của ông là A Mountain to the North, a Lake to the South, Paths to the West, a River to the East sắp sửa được chuyển ngữ sang tiếng Việt, lại hé lộ một diện mạo khác của László: trầm tĩnh, chiêm nghiệm và đầy khát vọng tìm kiếm sự an yên. Dù đối lập về không khí và bối cảnh, cả hai vẫn soi chiếu cùng một chủ đề: niềm tin mong manh nhưng bền bỉ – hiện diện như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong thế giới văn chương của nhà văn Hungary.
Khi được hỏi nên bắt đầu đọc sách nào của mình, László từng trả lời trong một cuộc phỏng vấn với The Guardian năm 2015: “Nếu ai chưa đọc sách của tôi, tôi không thể gợi ý. Hãy ra ngoài, ngồi bên bờ suối, im lặng như đá. Rồi họ có thể gặp người đã đọc sách của tôi”. Lời khuyên giản dị nhưng bí ẩn, phản ánh đúng tinh thần của một nhà văn luôn tìm cách lùi xa khỏi đám đông.
Nobel Văn học, một trong sáu hạng mục do Alfred Nobel sáng lập. Giải thưởng được trao hằng năm cho tác giả có “những sáng tác xuất sắc theo khuynh hướng lý tưởng”. Giải thưởng tôn vinh toàn bộ hành trình sáng tạo của tác giả, thay vì chỉ một tác phẩm riêng lẻ. Trong hơn một thế kỷ qua, từ Rudyard Kipling đến Han Kang, Nobel Văn học luôn vinh danh những người dám nhìn vào vực sâu của con người nhưng vẫn viết ra ánh sáng. Năm 2025, giải thưởng thuộc về László Krasznahorkai. Người kể lại thế giới đang sụp đổ bằng giọng văn chậm rãi, dữ dội, tàn nhẫn nhưng vẫn đẹp đến lạ thường.
