“Liệu những khối bê tông có thể trở nên lãng mạn? Liệu một công trình có thể kể chuyện và mang đến sự ‘vỗ về’ cho con người?” Hơn 20 năm làm nghề, kiến trúc sư Trần Lê Quốc Bình vẫn trăn trở với những câu hỏi ấy, như một cách tự vấn về mối quan hệ giữa không gian, thiên nhiên và con người. Có lẽ, hạt mầm đầu tiên của góc nhìn nhạy cảm ấy đã được gieo từ một cơn mưa.
“Có lẽ một cơn mưa đã đưa tôi đến với kiến trúc”, Quốc Bình chia sẻ. Không giống câu chuyện thường thấy về một kiến trúc sư đã sớm xác định con đường của mình, mối duyên của anh với nghề đã bắt đầu từ khoảnh khắc rất đỗi tình cờ.
“Năm học lớp 11, trong một lần đạp xe ngang trường Đại học Kiến trúc, tôi nhìn thấy những anh sinh viên lao vội qua đường dưới cơn mưa. Tay họ ôm những cuộn bản vẽ được bọc kín trong áo mưa, còn bản thân thì ướt sũng. Hình ảnh rất lãng mạn ấy khiến tôi quyết định thi vào trường, dù khi đó gần như chưa hiểu gì về kiến trúc”, anh bộc bạch.
Tưởng chỉ là khoảnh khắc tình cờ khơi dậy sự tò mò của cậu học trò năm nào. Hình ảnh ấy sau này lại trở thành “nền móng” trong tư duy thiết kế, cũng như một phần trong cách Quốc Bình nhìn về giá trị thật sự của kiến trúc. Sau hai thập kỷ theo đuổi nghề, anh nhận ra điều ở lại lâu nhất không phải những hình khối hay kỹ thuật, mà là thứ anh gọi là “cảm giác về không gian”.
Tôi luôn tin rằng giá trị lớn nhất của kiến trúc nằm ở bầu không khí nó tạo ra, cảm giác thuộc về mà người sử dụng tìm thấy trong đó.
Để những cảm giác có thật ấy hiện diện trong bê tông, hay khiến công trình thực sự “có tình”, người kiến trúc sư cần nhiều hơn vốn kỹ thuật. Đó còn là vốn sống, khả năng quan sát và một thế giới cảm xúc đủ rộng.
Những gì người kiến trúc sư nhìn thấy, trải qua và cảm nhận trong đời sống đều có thể trở thành chất liệu đưa vào sáng tạo. Vì vậy, với Quốc Bình, gu thẩm mỹ không phải thứ có sẵn, mà là điều mỗi người phải liên tục bồi đắp để tìm ra tiếng nói của riêng mình.
“Nó vừa là năng khiếu, vừa là kết quả của quá trình lựa chọn, học hỏi và rèn luyện mỗi ngày. Chúng không chỉ phản ánh cách ta nhìn cái đẹp, mà còn cho thấy cách ta nhìn con người, văn hóa và thời đại mình đang sống. Đôi khi, gu còn là sự ‘phản kháng’ trước vài xu thế đang diễn ra ngoài xã hội”, anh chiêm nghiệm từ quan niệm của Alain de Botton.
Nhà văn và triết gia người Anh cho rằng gu thẩm mỹ không chỉ là những gì chúng ta thích, mà còn là cách mỗi người lựa chọn những thứ bao quanh mình như một nỗ lực, đôi khi vô thức, để tìm kiếm cân bằng trong cuộc sống. Từ quan niệm ấy, anh nhận ra môi trường sống cũng là một yếu tố quan trọng trong quá trình hình thành khiếu thẩm mỹ, dù thường bị bỏ quên.
Một đứa trẻ lớn lên giữa những không gian đẹp, những khu phố có tỉ lệ hài hòa, sẽ có “thư viện thẩm mỹ” tự nhiên ngay từ khi còn nhỏ. Điều đó ảnh hưởng rất lớn đến gu của mỗi người.
Dự án Ác Nhơn Cốc
Có lẽ, ngôi nhà nhỏ theo lối kiến trúc đương đại miền Nam – Việt Nam, gắn liền với tuổi thơ của Quốc Bình là một trong những “thư viện” đầu tiên như thế. Căn nhà từng nhiều lần được anh nhắc đến trong các cuộc phỏng vấn, để lại những trải nghiệm đầu tiên về ánh sáng, tỉ lệ và cách một không gian có thể tác động đến tâm sinh lý của con người.
Từ trải nghiệm ấy, anh dần hình thành câu hỏi cốt lõi: kiến trúc nên được tạo ra thế nào để thực sự thuộc về những người sẽ sống trong đó? Bởi lẽ, sau khi công trình hoàn thành, người kiến trúc sư sẽ rời đi, chỉ còn những con người ở lại, sống với không gian ấy mỗi ngày. Vì thế, trong mỗi dự án, anh thường bắt đầu bằng việc trò chuyện với khách hàng.
Chính từ những câu chuyện tưởng như rất đời thường ấy đôi khi lại trở thành điểm khởi đầu, dẫn dắt toàn bộ ý tưởng của công trình. Tuy vậy, anh cũng có những dự án bắt đầu từ chính nơi chốn. “Tôi tìm cảm hứng từ địa hình, khí hậu, lịch sử hoặc những ký ức tập thể gắn với vùng đất đó”, anh chia sẻ.
Dự án Nhà Tổ chim
Nhà Tổ chim là một ví dụ. Dự án đánh dấu lần đầu anh thử thách bản thân với không gian mở toang theo đúng nghĩa đen, để công trình trực tiếp đối thoại với khí hậu nhiệt đới đặc trưng của TP. HCM. Còn với nhà hàng SH Garden, anh hiện thực hóa mong muốn đưa vật liệu và kỹ nghệ thủ công truyền thống vào công trình đương đại.
Dự án nhà hàng SH Garden
Những trải nghiệm ấy cũng dẫn Quốc Bình đến một câu hỏi lớn hơn về kiến trúc Việt Nam trong bối cảnh đô thị hóa, toàn cầu hóa và áp lực từ thị trường bất động sản ngày càng gia tăng. Khi nhiều thành phố đang dần trở nên giống nhau, theo anh, thách thức của kiến trúc Việt không nằm ở việc tạo ra hình thức thật khác biệt. Đó chính là khả năng giải quyết những vấn đề rất cụ thể của nơi chốn và đưa chất lượng sống của con người trở thành ưu tiên hàng đầu.
“Nếu chúng ta kiên trì nghiên cứu những giải pháp về che nắng, thông gió, thoát ẩm, tiết kiệm năng lượng, sử dụng vật liệu bản địa và tạo dựng những không gian phù hợp, tôn trọng văn hóa sống của người Việt… thì đó sẽ là bản sắc rất khó sao chép”, anh chia sẻ.
Dự án Ác Nhơn Cốc
Bởi với anh, mỗi thế hệ kiến trúc sư đều có trách nhiệm kể câu chuyện của thời đại mình. “Nếu các thế hệ trước đã để lại dấu ấn bằng những công trình phản ánh lịch sử của họ, thì thế hệ chúng tôi cần phản ánh những vấn đề của hôm nay: đó là những biến đổi khí hậu, đô thị hóa và khát vọng sống bền vững”.
Quốc Bình cũng là “người thầy” dẫn dắt không ít kiến trúc sư trẻ, đồng thời là “cây bút” viết về kiến trúc. Anh không đặt kỳ vọng quá lớn vào việc những công trình của mình sẽ để lại dấu mốc nào đó cho kiến trúc Việt. Điều anh mong muốn chỉ đơn giản là có thể truyền cảm hứng, trở thành nguồn tham khảo nhỏ để thế hệ sau tiếp tục tìm tòi và đặt những câu hỏi mới.
Quan trọng hơn, anh hy vọng những thế hệ sau sẽ nhìn thấy bản sắc Việt vượt ra ngoài những biểu hiện quen thuộc của thẩm mỹ, như mái ngói hay hoa văn trang trí truyền thống.
Tôi hy vọng sẽ có ngày nhiều kiến trúc sư trẻ nhận ra rằng, những giá trị Việt từ khí hậu, vật liệu, lối sống đến ký ức văn hóa, đều có thể trở thành nguồn cảm hứng mạnh mẽ cho kiến trúc đương đại.
Khi đó, linh hồn Việt trong kiến trúc không còn nằm ở lớp thẩm mỹ bên ngoài công trình, mà trở thành thứ được sinh ra tự nhiên từ chính nơi chốn ấy.
Dự án Ác Nhơn Cốc
Q&A cùng KTS Trần Lê Quốc Bình
Với anh, một người làm kiến trúc có thể xây dựng gu thẩm mỹ của mình như thế nào?
Tôi nghĩ cả năng khiếu lẫn trải nghiệm đều quan trọng. Nhưng có một yếu tố thường bị bỏ quên, đó là môi trường sống.
Với người làm kiến trúc, theo tôi, điều quan trọng nhất là học cách quan sát. Tôi rất thích một nhận xét của một nhạc sĩ: “Những gì bạn chọn nghe sẽ quyết định bạn hát như thế nào.” Kiến trúc cũng vậy. Những gì bạn chọn quan sát, trải nghiệm, học tập mỗi ngày sẽ dần hình thành ngôn ngữ thiết kế của chính mình.
Ngoài kiến trúc, tôi luôn khuyến khích các bạn trẻ đến với văn học, hội họa, điện ảnh hay âm nhạc. Nghệ thuật không chỉ nuôi dưỡng gu thẩm mỹ mà còn là “mỏ quặng” giữ cho cảm xúc sáng tạo không bao giờ cạn kiệt. Riêng với tôi, văn học có ảnh hưởng rất lớn. Chúng dạy tôi cách “bắt đầu” với mỗi công trình khi đặt những nét vẽ đầu tiên.
Bên cạnh kiến trúc, anh còn dành nhiều sự quan tâm cho nghệ thuật đương đại và đồng hành cùng nhiều nghệ sĩ trẻ Việt Nam. Những cuộc đối thoại với nghệ thuật đã tác động như thế nào đến tư duy thiết kế cũng như cách anh cảm nhận về không gian?
Kiến trúc trước hết vẫn là một ngành khoa học kỹ thuật. Người làm nghề phải học rất nhiều nguyên lý và quy chuẩn để tạo nên một công trình an toàn và hiệu quả. Nhưng nghệ thuật lại giúp tôi hiểu rằng mọi nguyên tắc đều có thể được nhìn theo một cách khác. Các nghệ sĩ mà tôi có cơ hội làm bạn, đã dạy tôi học được sự táo bạo trong bảng màu, sự tự do trong sáng tác.
Có lần, khi muốn bề mặt kết cấu thép trở nên giàu tính hữu cơ hơn, tôi đã xử lý nhiều lớp màu rồi chà mòn chúng để tạo chiều sâu. Kỹ thuật ấy lại đến từ một người bạn làm sơn mài.
Gần đây, cuộc xung đột về mối quan hệ giữa kiến trúc phương Tây và bản sắc Việt trở thành chủ đề được thảo luận sôi nổi trên mạng xã hội. Nhiều ý kiến, đặc biệt từ các bạn trẻ, bày tỏ sự tiếc nuối khi ngày càng nhiều công trình mới mang ngôn ngữ kiến trúc quốc tế, trong khi những giá trị văn hóa và kiến trúc bản địa dường như ít được ưu tiên hơn. Anh nhìn nhận cuộc tranh luận này như thế nào?
Tôi thấy đây là một tín hiệu rất đáng mừng. Điều làm tôi lạc quan không chỉ là việc các bạn trẻ quan tâm đến kiến trúc, mà còn là sự quan tâm rộng hơn đối với văn hóa Việt Nam. Điều đó thể hiện trong âm nhạc, điện ảnh, thời trang và cả những lớp học về văn hóa, lịch sử vốn ngày càng thu hút nhiều người trẻ.
Những cuộc tranh luận ấy, dù đôi khi còn nhiều ý kiến trái chiều, đều rất cần thiết. Bởi chỉ khi một xã hội bắt đầu đặt câu hỏi về bản sắc của mình, thì bản sắc ấy mới có cơ hội được đi vào chiều sâu.
