Chợ Bến Thành là một trong những địa danh hiếm hoi mà chỉ cần nhắc đến tên, hình ảnh Sài Gòn lập tức hiện lên. Nơi đây còn là cột mốc ký ức, một biểu tượng đã gắn chặt với lịch sử hình thành và phát triển của thành phố hơn một thế kỷ qua. Bởi vậy, bất kỳ sự can thiệp nào vào diện mạo của chợ Bến Thành cũng đều dễ dàng chạm đến cảm xúc tập thể và lần “tân trang” mới cũng không tránh khỏi sự chú ý.
Trong khuôn khổ kế hoạch chỉnh trang trục chợ Bến Thành, phố đi bộ, dự án hiện đã hoàn thành khoảng một nửa và dự kiến sẽ kịp về đích trước Tết Nguyên Đán Bính Ngọ 2026. Những hạng mục quen thuộc như sơn sửa mặt đứng công trình, cải tạo hạ tầng, tổ chức lại không gian công cộng dĩ nhiên không gây nhiều bất ngờ. Tuy nhiên, điều khiến dư luận chú ý nhiều nhất nằm ở phần sân xung quanh chợ, nơi xuất hiện một họa tiết sóng xanh trải rộng, nhìn rõ nhất từ trên cao.
@trinhcuong999 #chobenthanh #phuongsaigon #2026 #saigon #xuhuong ♬ CÔ BA SÀI GÒN #2 – Đông Nhi
Trên mạng xã hội, họa tiết này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh luận. Không ít ý kiến cho rằng các mảng màu uốn lượn gây rối mắt, thậm chí tạo cảm giác chóng mặt nếu nhìn lâu. Nhưng cũng có những góc nhìn khác, cho rằng chính sự “khó chịu” ấy đã khiến người ta buộc phải dừng lại, quan sát và đặt câu hỏi vì sao một không gian mang tính biểu tượng như chợ Bến Thành lại được khoác lên một lớp đồ họa táo bạo đến vậy?
Câu trả lời nằm ở lịch sử của khu đất
Trước khi trở thành trung tâm thương mại sầm uất, khu vực chợ Bến Thành từng là một vùng đầm lầy rộng lớn gọi là ao Bồ Rệt gắn với hệ thống kênh rạch tự nhiên của Sài Gòn. Trải qua quá trình bồi lấp, cải tạo và đô thị hóa kéo dài từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, mặt nước dần biến mất, nhường chỗ cho công trình kiến trúc, đường sá và dòng người. Họa tiết sóng, vì thế là cách gợi lại ký ức địa hình đã bị xóa mờ bởi thời gian.
Trong các nghiên cứu về tiểu thương chợ Bến Thành, nhà nhân học Ann Marie Leshkowich từng chỉ ra rằng ngay từ cuối thế kỷ 19, chính quyền thuộc địa Pháp tại Sài Gòn đã ấp ủ ý tưởng về một khu chợ trung tâm mới “xứng tầm” với đô thị mà họ đang định hình từ năm 1872. Thế nhưng, vì nhiều lý do liên quan đến tài chính cùng cuộc chiến Pháp-Phổ trong thời gian này khiến chợ Bến Thành bị trì hoãn đến tận sau chiến tranh thế giới thứ Nhất mới được xây dựng.
Năm 1914, chợ Bến Thành chính thức hoàn thành và khánh thành trong không khí lễ hội rộn ràng. Sự ra đời của công trình này không chỉ đánh dấu một bước ngoặt trong diện mạo đô thị Sài Gòn, mà còn nhanh chóng đưa khu chợ trở thành biểu tượng giao thương sôi động bậc nhất của thành phố suốt hơn một thế kỷ. Khu vực quanh chợ gần như giữ nguyên dáng hình ấy trong nhiều thập niên, cho đến khi vòng xoay trước cửa chợ Bến Thành được tháo dỡ để phục vụ thi công tuyến metro số 1 và nhà ga trung tâm.
Nghệ thuật của sự chú ý
Cảm giác choáng váng và mỏi mắt mà hiệu ứng gợn sóng mang lại tại chợ Bến Thành là một minh họa rõ nét cho “kinh tế sự chú ý” mà chúng ta đang sống cùng. Trong thời đại AI và các công nghệ tạo sinh phủ kín mạng xã hội, khi không gian quanh chợ cũng bị bủa vây bởi những lớp biển quảng cáo dày đặc, sự chú ý dành cho những tác phẩm “an toàn”, hòa lẫn vào đô thị, rất dễ bị lướt qua. Trái lại, những tác phẩm gây tranh cãi, thậm chí tạo cảm giác khó chịu lại buộc người xem phải dừng lại, đối diện và phản ứng, dù bằng sự bối rối, phản đối hay đơn giản là tò mò.
Những tranh luận như thế không chỉ xuất hiện ở Sài Gòn. Năm 2024, bức chân dung Vua Charles III do họa sĩ Jonathan Yeo thực hiện cũng từng gây chấn động tại Anh. Gam đỏ dữ dội bao trùm toàn bộ khung tranh khiến nhiều người cảm thấy bất an, thậm chí phản đối. Nhưng chính lựa chọn thị giác gây căng thẳng ấy đã mở ra một cuộc thảo luận rộng hơn về cách nghệ thuật đương đại có thể thách thức và tái định nghĩa những biểu tượng lâu đời.
Quay trở lại chợ Bến Thành, có thể họa tiết sóng xanh không phải là một lựa chọn dễ chịu hay “đẹp” theo nghĩa thông thường. Nhưng việc nó khiến công chúng khó chịu, tranh luận và buộc phải nhìn lại lịch sử của một biểu tượng đô thị quen thuộc lại cho thấy vai trò cốt lõi của nghệ thuật công cộng: không phải để làm hài lòng, mà để đặt câu hỏi và mở ra đối thoại về những gì chúng ta tưởng rằng đã quá quen thuộc.
