Với Trung Bảo, giọng nói mong manh tựa làn khói, thoáng qua, dễ tan biến nhưng mang theo ký ức, lịch sử và bản sắc con người. Giọng nói là một dạng ký ức sống, tồn tại trong khoảnh khắc và rất dễ mất đi. Vì thế, sáng tạo theo anh định nghĩa không bắt đầu từ công cụ hay công nghệ, mà là sự hiện diện của cơ thể con người, trước khi chuyển hóa thành hệ thống hay dữ liệu.
Sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, Trung Bảo tìm đến nghệ thuật thông qua cộng đồng hip-hop và beatbox, một không gian mà anh cho rằng thường bị nhìn nhận sai lệch. “Ít có người nhận ra beatbox thực sự mang tính thử nghiệm đến mức nào”, anh nói. “Đấy là nơi kỹ thuật, thể lực và sự sáng tạo bị đẩy đến giới hạn khiến bạn phải luyện tập mỗi ngày”. Nền tảng đó đã đưa anh từ văn hóa đường phố đến các sân khấu quốc tế, bao gồm chiến thắng ở hạng mục solo tại World Beatbox Camp năm 2017.
Trung Bảo không bất ngờ rẽ hướng sang nghệ thuật thị giác. Từ trình diễn, anh dần chuyển sang thực hành nghệ thuật sắp đặt, điêu khắc, thiết kế không gian và truyền thông. Theo thời gian, một câu hỏi dần chiếm lấy tâm trí anh: Điều gì xảy ra với giọng nói khi nó rời khỏi cơ thể? “Giọng nói mang ký ức và bản sắc nhưng vì nó chỉ tồn tại dưới dạng âm thanh, con người thường không chú ý đến nó”, anh bộc bạch.
Giọng nói mang ký ức và bản sắc nhưng vì nó chỉ tồn tại dưới dạng âm thanh, con người thường không chú ý đến nó
Câu hỏi là chủ đề chính của Voice Gems, dự án chuyển hóa giọng nói con người thành vật thể hữu hình và hình thái kỹ thuật số. Dự án vừa được trao giải tại EU–Vietnam Sustainable Design Awards nhờ cách tiếp cận độc đáo, lấy con người làm trung tâm để lưu giữ bản sắc và ký ức văn hóa thông qua âm thanh. “Trên thế giới có hơn tám tỉ giọng nói và mỗi giọng đều là độc nhất. Giọng nói mang ký ức và bản sắc, nhưng vì nó chỉ là âm thanh nên người ta thường bỏ qua”.
Thông qua hệ thống tạo sinh, Voice Gems chuyển chi tiết vi mô trong giọng nói thành những “viên đá quý” kỹ thuật số và vật lý độc bản. “Ý tưởng là biến giọng nói thành thứ có thể nhìn thấy và chạm vào, để con người kết nối và đối mặt với giọng nói của chính mình chứ không chỉ là thanh âm thoáng qua”, anh cho biết. Theo thời gian, dự án mở rộng sang tái tạo hình thái tiếng chim, robot và cả âm thanh phố phường. “Vấn đề không phải là thay thế tự nhiên bằng máy móc mà sử dụng chúng một cách cẩn trọng, để giữ gìn bản sắc thuộc về con người trước nguy cơ biến mất”, anh cho biết.
Vấn đề không phải là thay thế tự nhiên bằng máy móc mà sử dụng chúng một cách cẩn trọng, để giữ gìn bản sắc thuộc về con người trước nguy cơ biến mất
Từ nền tảng này đã định hình góc nhìn của anh về sự phát triển của công nghệ. Anh tránh cả hai thái cực – không cực đoan hoài niệm về thời tiền kỹ thuật số và cũng không chạy theo cơn sốt AI. “Với tôi, cụm từ ‘New Natural’ không phải là trốn tránh công nghệ mà là học cách sống cùng nó một cách có trách nhiệm, vẫn giữ được sự nhạy cảm”, Trung Bảo nói.
Trách nhiệm đó còn mở rộng đến văn hóa và cách nó lan tỏa với công chúng. “Âm thanh đặc biệt mong manh vì nó tồn tại trong cơ thể ở khoảnh khắc nhất định. Nếu một kỹ thuật luyện giọng, một phương ngữ, một bài hát nghi lễ, hay thậm chí là một cách lắng nghe không được truyền lại, nó có thể biến mất trong vòng một đời người”. Do đó, bền vững, vì thế, không phải là khai thác, mà là trao đổi.
Triết lý là tiền đề để Trung Bảo thành lập nên Fustic. Studio, không gian nhập vai (immersive) và nghệ thuật công cộng được thiết kế để tái tạo và thể hiện trải nghiệm chung, thay vì xoay quanh một cá nhân.
Trung Bảo thường tự hỏi vì sao nghệ sĩ lại đặt mình lên trên cộng đồng. “Tôi không biết từ khi nào nghệ sĩ trở thành siêu sao. Trong phần dài lịch sử loài người, nghệ thuật và âm nhạc tồn tại để kết nối cộng đồng, qua nghi lễ, tụ họp và những khoảnh khắc con người đến với nhau”. Mục tiêu của Trung Bảo là thu hẹp khoảng cách đó, tạo ra không gian cùng trải nghiệm và sáng tạo.
Trong thời điểm mà sáng tạo bị đánh đồng bằng sản phẩm và sự chú ý trở thành đơn vị trao đổi, những ý tưởng của Trung Bảo mang đến nhịp sống chậm rãi hơn. Anh thừa nhận muốn thế giới phát triển cần phải tiến lên nhưng tâm hồn con người lại khó theo kịp.
Điều cần hơn bao giờ hết là lắng nghe: lắng nghe giọng nói, lắng nghe cơ thể và những không gian sáng tạo vừa chớm nở. Như chính anh nói: “Khi bạn lưu giữ một giọng nói, bạn đang lưu giữ một cách sống của con người tại một nơi chốn và thời điểm cụ thể”.
Ảnh: NVCC.
