Bên bờ tây sông Chao Phraya, tiếng chuông nhà thờ St. Francis Xavier ngân vang xé toạc bầu không khí ẩm ướt. Mặt tiền mang đậm nét châu Âu, dòng sông ngoài kia đích thị là của đất Thái, vậy mà bên trong, những cuốn sổ giáo xứ lại phủ kín các dòng họ người Việt. Một số gia đình có thể lần theo gia phả ngược về gần hai thế kỷ trước, bắt nguồn từ một dòng sông hoàn toàn khác.
Vào những năm 1830, giữa bối cảnh chính trị nhiều biến động dưới triều Nguyễn, các gia đình từ miền Trung Việt Nam đã tìm đường tiến về phía tây. Họ băng qua đất Xiêm, nơi hoàng gia thu nhận và cấp cho họ đất đai dọc theo bờ sông của một thủ đô đang vươn mình phát triển thời bấy giờ. Khởi đầu là lưu vong rồi hóa thành an cư, bắt đầu vì sinh tồn rốt cuộc lại kết tinh thành di sản. Họ lập nên khu vực mà sau này được biết đến với cái tên Ban Yuan, theo nghĩa đen chính là “làng người Việt”. Suốt gần 200 năm qua, tiếng Việt vẫn cất lên tại nơi này song hành cùng tiếng Thái.
Chúng ta thường kể câu chuyện ly hương của người Việt qua lăng kính năm 1975 với những con thuyền, sự chia cắt và những hệ lụy nối tiếp. Ban Yuan lại mang đến một góc nhìn khác biệt. Rất lâu trước khi “ly hương” trở thành một khái niệm mang màu sắc chính trị, các cộng đồng người Việt đã tự cắm rễ vào những thủ đô xứ người, và Bangkok là một trong số đó.
Nếu nhà thờ lưu giữ ký ức bằng mực, thì khu chợ lại níu giữ kỷ niệm qua từng làn khói tỏa
Cách bờ sông vài con phố, không khí đượm đặc mùi bột gạo và than hồng. Một lớp màng mỏng được tráng trên mảnh vải căng ngang nồi nước sôi sục, sau đó được vớt lên bằng những ngón tay thuần thục, cuộn tròn lấy nhân thịt băm và nấm mèo.
Giữa lòng Bangkok, những lát bánh cuốn hiện diện trên chiếc đĩa nhựa hiện ra thật thanh tao, trong mướt và đầy khiêm nhường. Cách đó không xa, các khay bánh bèo được “điểm xuyết” bằng lớp tôm khô cùng mỡ hành. Những chén chè óng lên sắc xanh của lá dứa và ánh vàng của đậu xanh, béo ngậy nước cốt dừa. Đây là những món ăn đong đầy sự thân thuộc: những thức quà vùng miền, những phong vị của xứ Huế. Sông Hương có thể cách xa dòng Chao Phraya, song lề lối ẩm thực của vùng đất ấy vẫn vương vấn mãi nơi này.
Vài cọng húng quế Thái lẩn vào rổ rau thơm. Vị ngọt dường như đậm đà hơn. Từng trái ớt cũng cay nồng hơn hẳn. Khí hậu và thời gian đã để lại dấu ấn của riêng chúng. Dẫu vậy, kết cấu của món ăn vẫn vẹn nguyên. Trải qua gần hai thế kỷ, công thức ấy vẫn nhớ rõ cội nguồn của mình.
Nằm sâu hơn trong khu phố, ẩn sau một mặt tiền giản dị không phô trương là quán Pa Ke Naem Nueang. Nơi đây ít mang dáng dấp của một nhà hàng, mà giống hệt phòng ăn của một gia đình tình cờ mở cửa đón khách. Những chiếc khăn trải bàn in họa tiết, những chiếc ghế nhựa, vài bức ảnh gia đình phai màu cùng chiếc quạt trần chậm rãi xua đi bầu không khí ngột ngạt.
Những người chủ hiện tại là hậu duệ của những thế hệ di cư đầu tiên đã chọn Ban Yuan làm quê hương. Khi trò chuyện, họ sử dụng luân phiên tiếng Thái và tiếng Việt một cách trơn tru, thậm chí chuyển ngữ ngay giữa câu như một bản năng vô thức. Lịch sử nơi đây hiện diện trong từng dáng điệu, trong giọng nói và trong nhịp độ hối hả của gian bếp.
Món nem nướng được dọn lên đầu tiên gồm những xiên thịt lợn nướng xém cạnh, tươm mỡ và ngào ngạt mùi khói. Ăn kèm là một rổ rau thơm đủ loại từ bạc hà, ngò rí đến húng quế Thái cùng những lá xà lách to bản dùng để gói ghém tất cả lại. Người ăn xé nhỏ lá xà lách, trải lên đó lớp rau thơm hào phóng, kẹp thêm vài lát thịt lợn, cuộn chặt tay rồi chấm đẫm vào chén nước mắm pha chanh ớt.
Các loại rau có thể đâm chồi từ đất Thái, vị ngọt có thể lai tạp theo phong vị Bangkok, song nghi thức thưởng thức vẫn bất di bất dịch xoay quanh một trải nghiệm qua xúc giác, mang tính kết nối và được tạo nên từ đôi bàn tay. Những công thức nấu nướng tại đây chẳng hề được chép lại trên giấy, chúng sống trong từng cử chỉ nhỏ, trong sự ước lượng rau thơm thế nào là “đủ”, trong cách cân bằng đầy bản năng giữa mùi khói, vị mặn, độ ngọt và độ cay.
Ban Yuan không hề tự quảng bá mình là một khu “Nước Việt thu nhỏ”. Ở đó chẳng có những cánh cổng chào lộng lẫy hay những tấm biển hiệu được chăm chút tỉ mỉ. Bề dày lịch sử của nơi này ẩn sâu vào đời sống thay vì phô bày ra ngoài. Nó ngự trị trong sổ sách nhà thờ, trong những phiên chợ Chủ nhật, và trong cả những căn bếp nơi chai nước mắm đặt cạnh hũ tương ớt Thái Lan một cách đầy hòa hợp.
Rảo bước trên những con phố này, có một sự thật trở nên vô cùng rõ nét: cộng đồng người Việt đã hiện diện ở khắp mọi nơi từ rất lâu. Paris. Berlin. California. Bangkok. Đối với người Việt, quá trình di cư chưa bao giờ là một vết đứt gãy đơn độc. Đó là một nhịp điệu của cuộc sống, có đôi khi do ép buộc, có lúc vì tự chọn, song luôn thấm đẫm sự thích nghi.
Gần hai thế kỷ trôi qua kể từ ngày những gia đình gốc Huế băng mình sang đất Xiêm tìm nơi nương náu, “hậu duệ” của họ hôm nay vẫn miệt mài tráng bánh mỗi độ bình minh, vẫn nhóm bếp than hồng nướng thịt, vẫn xếp từng lớp rau thơm theo một bản năng truyền đời. Lịch sử đâu phải lúc nào cũng hiện thân qua những tượng đài sừng sững, đôi khi ký ức ấy lại sống sót âm thầm qua cách người ta xếp nếp, cuốn tròn, chấm đẫm rồi chuyền tay nhau một món ăn trên bàn. Tại Ban Yuan, sự sinh tồn ấy diễn ra tự nhiên và nhẹ nhàng như hơi thở.
Ảnh: Yen Nhi-Le & Lan Bao Nguyen
