Trong ngôn ngữ điện ảnh, dụng ý về ánh sáng và màu sắc vốn được xem là một phần của cốt truyện. Chúng cho phép đạo diễn bộc lộ những điều cảm xúc của nhân vật hay lời thoại đôi khi không thể nói ra trực tiếp.
Tương tự thời trang trong điện ảnh cũng không là ngoại lệ. Màu sắc, phom dáng hay chất liệu trang phục không chỉ mang yếu tố thẩm mỹ mà còn có thể trở thành tín hiệu ngầm biểu lộ, dự báo về tính cách, số phận, mối quan hệ giữa các nhân vật cũng như diễn biến của câu chuyện.
Dụng ý này thường được gọi là foreshadowing (điềm báo), một thủ pháp kể chuyện khi những chi tiết, hình ảnh hoặc biểu tượng được đưa vào từ sớm để gợi mở những sự kiện sẽ xảy ra về sau.
Ở Chị Chị Em Em 3, thủ pháp này xuất hiện qua nhiều chi tiết, trong đó phục trang là một trong những yếu tố dễ nhận thấy nhất. Chỉ từ màu sắc hay kiểu dáng một bộ trang phục, khán giả đôi khi đã có thể “đọc” được phần nào câu chuyện và dự đoán điều sắp xảy ra với nhân vật.
Khi Văn Tài gặp lại “bạch nguyệt quang”, Thị Liễu
Lấy bối cảnh vùng Kinh Bắc đầu thế kỷ XX, Chị Chị Em Em 3 xoay quanh những mối quan hệ tình cảm phức tạp và đầy toan tính giữa Thị Mầu (Kỳ Duyên), Thị Liễu (Ninh Dương Lan Ngọc), Thị Nương (Chi Pu) cùng hai người đàn ông Văn Tài (Trần Quốc Anh) và Văn Cường (Steven Nguyễn).
Sau 15 năm xa quê, Thị Liễu trở về cùng chồng, Văn Cường, mang theo những toan tính riêng. Tại quê nhà, cô gặp lại người bạn thân thuở niên thiếu, Văn Tài, nay sắp kết hôn với em họ cô, Thị Mầu. Cuộc gặp gỡ khơi lại mối quan hệ năm xưa, kéo Thị Liễu và Văn Tài vào một mối tình thầm kín, đồng thời phơi bày những rạn nứt trong cuộc hôn nhân hiện tại. Bên cạnh Văn Tài còn có Thị Nương, người dành trọn tình cảm cho anh nhưng chỉ nhận lại tình thân giữa anh trai và em gái.
Từng bước chuyển trong mối quan hệ giữa Thị Liễu và Văn Tài được ê-kíp phản chiếu qua màu sắc, kiểu dáng và cách phối trang phục của cả hai. Đặc biệt, ngay từ lần đầu gặp lại tại lễ đính hôn của Văn Tài và Thị Mầu, phục trang đã tạo nên sự đối lập rõ nét giữa hai nhân vật.
Thị Liễu xuất hiện trong thiết kế mang đậm tinh thần phương Tây, phóng khoáng và có phần kiêu kỳ, đúng với hình ảnh một quý cô trở về từ Sài Gòn. Trái lại, Văn Tài vẫn giữ áo dài truyền thống với cách ăn mặc kín kẽ, gắn với không gian và những giá trị mà anh thuộc về. Sự tương phản ấy không chỉ cho thấy khoảng cách về môi trường sống, mà còn gợi ra cuộc gặp giữa hiện tại và quá khứ.
Một người đã bước ra khỏi quê nhà, quá khứ, một người vẫn ở lại, nhưng cuộc hội ngộ với Văn Tài lại kéo Thị Liễu trở về nơi mọi thứ bắt đầu, buộc cô đối diện với phần con người mà mình từng cố chôn giấu. Đó là cô gái muốn thoát khỏi những khuôn phép về định kiến và giai cấp để được sống và yêu theo cách mình lựa chọn.
Khi tình cảm giữa hai người dần trở nên rõ nét, phục trang của họ cũng bắt đầu có sự liên kết. Mỗi khi gặp Văn Tài, Thị Liễu thường xuất hiện trong áo dài. Dù được cách tân theo tinh thần phóng khoáng của miền Nam, trang phục vẫn giữ những đường nét truyền thống, như một dấu nối giữa con người hiện tại và phần quá khứ mà cô chưa thể hoàn toàn thoát khỏi.
Trong cuộc hẹn tình cờ đầu tiên khi Thị Mầu vắng nhà, Thị Liễu diện áo dài cách tân màu tím. Sắc tím cùng phom dáng mềm mại tạo nên cảm giác ngọt ngào, mộng mơ, gợi nhắc đến những rung động vừa chớm nở trong mối quan hệ giữa cô và Văn Tài.
Trong khi đó, Văn Tài xuất hiện trong âu phục, khác với vẻ kín kẽ, truyền thống ở lần gặp trước. Sự thay đổi này như một cách để anh bước gần hơn vào thế giới của Thị Liễu, đồng thời cho thấy khoảng cách giữa hai người đang dần được thu hẹp.
Thị Liễu trong buổi “hẹn hò” đầu tiên với Văn Tài.
Ở những cuộc gặp sau đó, khi Thị Liễu và Văn Tài ngày càng “tiến gần” nhau, phục trang của cả hai cũng trở nên tương đồng rõ nét hơn. Cả hai cùng diện áo dài, nhiều lần đồng điệu về màu sắc, như thể khoảng cách giữa hai nhân vật đang dần được xóa bỏ.
Trong phân cảnh nụ hôn dưới mưa gây chú ý nhất phim, nhu cầu kết nối giữa hai nhân vật được thể hiện rõ nét. Thị Liễu diện áo dài cổ yếm, khoác ngoài một lớp áo dài tay mỏng, tạo nên vẻ mềm mại và gợi cảm hơn hẳn những lần xuất hiện trước đó bên Văn Tài.
Trong khi đó, Văn Tài mặc bộ vest trắng với phom dáng thoải mái, chất liệu mềm hơn vẻ cứng cáp thường thấy ở trang phục của Văn Cường. Cả hai cùng xuất hiện trong sắc trắng, tạo nên một hình ảnh đồng điệu, gợi cảm giác về sự thuần khiết và một mối quan hệ vừa được thừa nhận.
Lớp áo mỏng thấm nước mưa, trở nên gần như trong suốt khi ướt, cùng nụ hôn giữa hai người càng đẩy cảm giác thân mật lên cao. Hình ảnh ấy đồng thời trở thành một dạng foreshadowing, khi trang phục và bối cảnh dường như đã báo trước những gì xảy ra trong đêm sau đó.
Sau ngày hôm đó, Thị Liễu cũng dần xuất hiện với những trang phục phóng khoáng hơn mỗi khi gặp Văn Tài, đặc biệt là những thiết kế áo yếm gợi cảm. Nếu ở những lần gặp đầu tiên, trang phục vẫn còn cho thấy sự giằng co giữa con người hiện tại và quá khứ, thì càng về sau, cách ăn mặc của cô càng phản chiếu sự buông bỏ khuôn phép và mức độ gắn kết ngày một sâu sắc hơn giữa hai người.
Trong ngày cả hai quyết định chia xa vì không thể vượt qua định kiến và những ràng buộc từ gia đình, phục trang của Thị Liễu và Văn Tài một lần nữa trở về với hình ảnh quen thuộc. Thị Liễu diện âu phục, gợi nhắc đến dáng vẻ của cô trong lần đầu trở về quê. Tuy nhiên, đường nét, chất liệu và màu sắc lần này mềm mại, nhẹ nhàng hơn, tạo cảm giác về một sự chấp nhận và lựa chọn trở về với cuộc sống cũ, từ bỏ mối tình với Văn Tài.
Đáng chú ý, ở hai thời điểm trở về và rời xa quê, Thị Liễu đều diện âu phục trắng. Nhưng nếu bộ trang phục đầu tiên sở hữu đường nét cứng cáp, cầu vai phồng và phần chiết eo rõ nét, tạo nên hình ảnh một tiểu thư kiêu kỳ, thì thiết kế trong ngày từ giã lại mềm mại và phóng khoáng hơn nhiều.
Sự thay đổi ấy như phản chiếu một Thị Liễu đã khác: không còn cố níu giữ những điều từng khiến cô mắc kẹt, từ cuộc hôn nhân ngột ngạt, mối quan hệ với Văn Tài cho đến những lầm lỡ với Thị Mầu. Cô rời đi với tâm thế nhẹ nhõm hơn, như thể đã chấp nhận những gì xảy ra và sẵn sàng bước tiếp.
Hai bộ trang phục đậm chất phương Tây mà Thị Liễu diện vào ngày trở về và rời xa quê.
Dẫu vậy, sắc trắng vẫn để lại một khoảng trống cho hy vọng. Không mang sắc thái bi thương hay khép lại hoàn toàn, màu trắng như ngầm mở ra khả năng một câu chuyện khác vẫn có thể tiếp diễn. Và quả thực, đây cũng trở thành một dấu hiệu báo trước cho sự trở lại của Thị Liễu.
Trong khi đó, Văn Tài trở lại với áo dài truyền thống, nhưng không còn vẻ trang trọng và kín kẽ như lần đầu hai người gặp lại. Sắc màu trầm hơn, gần như không có hoa văn trang trí, khiến tổng thể trở nên lặng lẽ và buồn bã. Nếu trang phục từng là dấu hiệu cho khoảng cách giữa hai người, thì ở khoảnh khắc chia xa, chúng lại cho thấy cả hai đang trở về vị trí ban đầu, chỉ khác rằng lần này, họ đã không còn là những con người của ngày trước.
Sự chuyển biến nội tâm của Thị Mầu
Thị Mầu mang vẻ ngoài của một cô gái Kinh Bắc với những nét đẹp truyền thống, vì thế áo dài trở thành trang phục xuyên suốt của nhân vật. Nhưng phía sau vẻ ngoài nền nã ấy là những giằng co giữa khát khao, uất hận và những cảm xúc không thể tự do bộc lộ.
Như chính lời cô từng nói, người có gia phong không được phép hành xử hèn hạ. Mâu thuẫn giữa những điều được dạy phải giữ gìn và những gì cô thực sự muốn làm được phản chiếu qua cách phục trang được xây dựng nhiều lớp, đan xen giữa chất liệu, họa tiết và màu sắc.
Trang phục của Thị Mầu trước khi phát hiện ra tình cảm thật của Văn Tài.
Sự thay đổi trong tâm lý Thị Mầu, đặc biệt trước và sau khi nhận ra tình cảm thật của Văn Tài, cũng được thể hiện rõ qua bảng màu. Nếu những bộ áo dài đầu phim mang gam màu nhạt, nữ tính và mềm mại, thì càng về sau, sắc độ càng trở nên đậm, tối, đi cùng những họa tiết lớn và mạnh hơn. Trang phục vì thế không chỉ phản ánh tâm trạng mà còn báo trước những lựa chọn ngày càng quyết liệt của nhân vật.
Điều này được đẩy lên rõ nét trong cảnh Thị Mầu tiễn Thị Liễu rời đi theo lệnh ân xá của mẹ. Khi phát hiện Văn Tài và Thị Liễu đang tìm cách bỏ xứ, cô xuất hiện trong chiếc áo dài đỏ thẫm.
Sắc đỏ lúc này không còn đơn thuần là điểm nhấn thị giác, mà gợi lên quyền lực, khao khát và cả nguy hiểm đang dần chiếm lấy nhân vật. Đây cũng trở thành một dấu hiệu báo trước cho hành động trả thù sau đó: hạ thuốc Thị Liễu, ép Văn Tài rời xa cô bằng thủ đoạn ác nghiệt, và thậm chí là cái kết nhiều mất mát sau đó.
Trang phục của Thị Mầu sau khi phát hiện ra tình cảm thật của Văn Tài.
Nhưng Chị Chị Em Em 3 có đang lạm dụng thủ pháp foreshadowing?
Foreshadowing vốn hiệu quả khi khiến khán giả chỉ nhận ra ý nghĩa của một chi tiết sau khi biến cố xảy ra. Khi đó, việc nhìn lại trang phục, màu sắc hay một hình ảnh từng xuất hiện từ đầu phim có thể mang đến cảm giác thích thú vì phát hiện thêm một tầng nghĩa của câu chuyện. Nhưng với Chị Chị Em Em 3, không ít dấu hiệu được đặt quá rõ ràng, đến mức trang phục đôi khi không còn đơn thuần gợi mở mà gần như nói trước diễn biến.
Sự thay đổi màu sắc của Thị Mầu, sự tương đồng trong trang phục của Thị Liễu và Văn Tài hay sắc trắng gắn với hành trình của Thị Liễu đều có tính toán rõ rệt. Những chi tiết này giúp phục trang trở thành một phần của ngôn ngữ kể chuyện, nhưng đồng thời cũng khiến khán giả có thể dễ dàng đoán được tâm lý, lựa chọn và thậm chí số phận của nhân vật trước khi câu chuyện thực sự diễn ra.
Điều này thể hiện khá rõ trong phân cảnh Thị Liễu và Văn Tài hôn nhau dưới mưa. Cả hai cùng diện trang phục trắng, trong đó lớp vải mỏng trên người Thị Liễu trở nên xuyên thấu khi thấm nước, tạo nên hình ảnh trực tiếp gợi về ham muốn và sự thân mật thể xác.
Đây vốn là một cách đặc tả dục vọng khá cũ trên màn ảnh: nước mưa, trang phục ướt và cơ thể được phô bày thường được sử dụng như những tín hiệu thị giác để báo hiệu sự chuyển biến trong mối quan hệ.
Vì thế, cảnh phim không chỉ làm giảm yếu tố bất ngờ mà còn dễ tạo cảm giác thiếu tinh tế, khi ý nghĩa của hình ảnh được truyền tải quá trực diện thay vì để khán giả tự cảm nhận và diễn giải.
Tính cách trẻ con, ngây thơ và danh phận ca nương của Chi Pu cũng được khắc họa khá rõ nét qua kiểu áo yếm, cách phối nhiều lớp, cùng bảng màu tươi sáng, họa tiết đa dạng.
Vấn đề vì thế nằm ở việc mức độ trực diện của đoàn phim khi dùng foreshadowing. Khi một dấu hiệu đủ kín đáo, khán giả sẽ cảm thấy mình vừa tự phát hiện một bí mật của câu chuyện.
Ngược lại, khi màu sắc, kiểu dáng hay họa tiết liên tục chỉ thẳng vào điều sắp xảy ra, cảm giác bất ngờ có thể bị giảm đi. Phục trang lúc này trở thành một dạng “spoiler” thị giác, đặc biệt với những khán giả quen đọc ngôn ngữ điện ảnh.
Khi những dấu hiệu dự báo được đặt quá rõ, câu hỏi của khán giả sẽ không còn là “chuyện gì sẽ xảy ra?” mà chuyển thành “khi nào điều đó xảy ra?”. Và ở ranh giới ấy, foreshadowing có nguy cơ làm suy giảm sức hấp dẫn của chính câu chuyện.
Ảnh: Nhà sản xuất
