Tôi luôn tin rằng con đường dễ nhất để hiểu một nền văn hoá là hiểu những câu chuyện lịch sử, thần thoại, văn hóa dân gian của nó. Lớn lên là một người Việt tại Mỹ, tôi gần như không được dạy về lịch sử của chính mình. Nếu muốn hiểu những vị vua, hoàng đế mà tôi chỉ lờ mờ nhận ra qua những cái tên, hay những triều đại và truyền thuyết phía sau họ, tôi phải tự mình tìm hiểu: mua sách, lần theo những câu chuyện lịch sử, rồi chậm rãi ghép nối các huyền tích.
Tháng trước khi xem The Odyssey (2026) tôi đã nghĩ giá mà ta cũng có một bộ phim như thế. Không phải bản remake của tiểu thuyết Homer mà là một phim đề cao tinh thần thượng võ và khiến lịch sử nước nhà mang dáng dấp huyền thoại. Điện ảnh Việt đã có những cái tên đi theo hướng đó, từ Thiên Mệnh Anh Hùng (2012) đậm chất kiếm hiệp của Victor Vũ, những âm mưu cung đình trong Đêm Hội Long Trì (1989) đến những màn võ thuật hoành tráng của Tây Sơn Hào Kiệt (2010). Nhưng đã rất lâu rồi mới có một tác phẩm Việt đưa lịch sử cổ đại lên màn ảnh với quy mô thương mại đến vậy.
Tại buổi công chiếu Hộ Linh Tráng Sĩ – Bí Ẩn Mộ Vua Đinh (2026), cuối cùng tôi cũng được xem một bộ phim gần với ước muốn. Phim do đạo diễn của Cánh Đồng Bất Tận (2010), Nguyễn Phan Quang Bình, lấy cảm hứng từ những truyền thuyết xoay quanh cái chết cùng bí mật an táng của vua Đinh Tiên Hoàng. Bộ phim khôn ngoan khi không cố biến mình thành một bài học lịch sử. Phim dựa trên một huyền tích, lấp đầy phần còn lại của một câu chuyện hành động cuốn hút. Tác phẩm giống một câu chuyện cổ được kể lại bằng góc nhìn phim bom tấn hơn là một cuốn sách giáo khoa được đưa lên màn ảnh.
Góc nhìn phim bom tấn ấy hiện hữu qua giáp trụ, bối cảnh và quy mô diễn viên của bộ phim, nhưng ấn tượng hơn cả là chất Việt rõ nét. Những bộ trang phục giàu sức gợi và tinh tế, được Bao Tranchi giám sát song hành cùng nhiều thiết kế của NTK Mai Lâm, tránh được phong cách phục trang Đông Á huyền ảo mà phim cổ trang rất dễ sa vào. Phần âm nhạc của nhạc sĩ Quốc Trung cũng làm điều tương tự bằng tiếng trống và các nhạc cụ truyền thống trong những trường đoạn chiến đấu. Bộ phim không mang cảm giác như một câu chuyện Việt Nam đang mượn ngôn ngữ điện ảnh của lịch sử một nền văn hóa khác. Nó mang bản sắc Việt rất riêng.
Cảnh quan vùng đất Ninh Bình cũng góp phần rất lớn vào điều đó. Những dãy núi đá vôi, dòng sông và hang động bao quanh cố đô Hoa Lư cổ gần như không cần tô điểm vẫn đủ sức tạo nên vẻ hùng vĩ và ống kính của DOP Nguyễn K’Linh bắt trọn khoảnh khắc quang cảnh nuốt chửng những con người đang di chuyển giữa nó.
Diễn xuất của loạt diễn viên cũng giữ cho sự đầu tư ấy tính con người. Trần Thiên Tú đầy sức hút trong vai An Nhiên, mang đến sự thuyết phục về tạo hình lẫn nguồn năng lượng cho một nữ tráng sĩ không chấp nhận những giới hạn áp đặt lên mình. Tám tháng tập luyện võ thuật của cô đã cho thấy kết quả: cô mạnh mẽ khi cầm vũ khí, di chuyển liên tục trong trận chiến. Tuấn Trần trong vai Nguyên Phong là đối trọng hiệu quả, vừa có năng lực, vừa đủ phong độ, nhưng cũng đủ tinh nghịch để bộ phim không trở nên quá nặng nề.
Một tân binh mới cũng gây ấn tượng với tôi là Đăng Trần trong vai Tráng Sĩ Sông Nước. Giữa những gương mặt đã quen thuộc trên màn ảnh, sự mới mẻ và chân thành của anh lập tức tạo thiện cảm. Anh cũng khiến những chủ đề lớn hơn của bộ phim về tình huynh đệ và sự hy sinh trở nên lay động hơn: một sử thi về tập thể chỉ hiệu quả khi chúng ta quan tâm đến những cá nhân được yêu cầu dâng hiến bản thân cho một điều lớn lao hơn.
Màn trở lại của Johnny Trí Nguyễn trong vai Hữu Tướng Quân mang theo sức nặng hoài niệm với người hâm mộ điện ảnh. Đóng góp quan trọng nhất của anh có lẽ nằm ở vai trò đạo diễn hành động và biên đạo võ thuật. Những màn giao chiến đề cao tốc độ, phòng thủ và sự hiệu quả thay vì lạm dụng kỹ xảo; những cuộc đấu thật với vũ khí có sát thương khiến chiến thắng trở nên xứng đáng. Tại buổi công chiếu, khán giả liên tục reo hò trong những trận chiến lớn nhất. Phản ứng ở các trường đoạn này không chỉ được thực hiện tốt về kỹ thuật mà chúng thực sự khiến người xem phấn khích.
Hộ Linh Tráng Sĩ lại kém chắc tay hơn khi ngừng chuyển động. Với thời lượng hơn hai tiếng rưỡi, phim dài hơn mức cần thiết và hành trình trung tâm đôi khi bị che khuất dưới những âm mưu cung đình, sự phản bội cùng lượng thông tin cần thiết để thiết lập thế giới của phim. Đặc biệt ở nửa đầu, tác phẩm đôi lúc trở nên nặng nề vì quá nhiều thông tin nhằm che lấp động lực vốn đơn giản: một nhóm người bị ràng buộc bởi bổn phận, thực hiện một hành trình mà có thể một số người trong họ sẽ không bao giờ trở về.
Nhưng chính sự đơn giản ấy cũng là nơi Hộ Linh Tráng Sĩ tìm thấy sức mạnh cảm xúc. Thế giới quan của phim đậm chất Việt Nam, được xây dựng quanh ý niệm trung quân ái quốc, bổn phận với dân chúng để hy sinh bản thân để bảo vệ những điều lớn lao. Tuy vậy, bộ phim để những giá trị ấy va chạm với những thôi thúc rất con người vẫn vang vọng trong hiện tại như sự nổi loạn, tình yêu, khát vọng, sự hài hước và mong muốn được tự quyết định cuộc đời mình. An Nhiên và Nguyên Phong không làm suy yếu những tư tưởng phò vua cứu nước chỉ vì họ mong muốn một điều gì đó cho riêng mình, họ khiến câu chuyện phù hợp hơn với thời đại của khán giả đang xem.
Với tôi, chính sự giằng co ấy là điểm đặc biệt của phim sử thi. Tôi không cần mọi câu chuyện truyền thuyết phải chính xác tuyệt đối với lịch sử, lấp đầy mọi lỗ hổng logic. Truyền thuyết mang mục đích khác với lịch sử. Nó cho phép con người hiểu bản thân, đất nước và thế giới mà họ đang sống qua những câu chuyện. Ngồi trong rạp, tôi có thể thấy điều đó diễn ra xung quanh mình. Những người đàn ông trưởng thành rơi nước mắt chỉ vài phút sau khi reo hò cổ vũ trận chiến. Chứng kiến khán giả phản ứng mãnh liệt trước những anh hùng Việt Nam thực sự khiến tôi xúc động. Những cảnh quan, lịch sử và quan niệm về lòng can đảm của chúng ta được tái hiện với quy mô và niềm tin mà chúng ta vốn quen dành cho huyền thoại của những nền văn hóa khác.
Trong nhiều năm, tôi đã mong các nhà làm phim Việt Nam giành lấy quy mô ấy cho những câu chuyện của chính chúng ta với cảnh quan, truyền thống, phong thái hành động, văn hóa dân gian và những quan niệm phức tạp về bổn phận phò vua cứu nước, Hộ Linh Tráng Sĩ đã làm được điều đó. Dù còn những khiếm khuyết, bộ phim khiến một phần quá khứ của chúng ta trở nên rộng lớn, sống động và thực sự thuộc về chúng ta. Nhìn những tiếng reo hò và giọt nước mắt xung quanh mình, rõ ràng tôi không phải người duy nhất cảm nhận được điều đó. Tôi chắc chắn sẽ xem lại bộ phim.
Ảnh: BHD
