Từ khi ra mắt năm 1965, Dune của Frank Herbert đã nhanh chóng trở thành một cột mốc của văn học khoa học viễn tưởng. Tác phẩm hiếm hoi đồng thời giành cả Hugo Award for Best Novel và Nebula Award for Best Novel. Với dung lượng đồ sộ và cấu trúc nhiều tầng, cuốn sách đã xây dựng một hệ thống đồ sộ về quyền lực, tôn giáo, sinh thái và con người, đặt trong bối cảnh liên hành tinh có chiều sâu hiếm thấy của thể loại.
Chính quy mô và độ phức tạp đó khiến Dune trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng nhất, đồng thời cũng là một thách thức không hề nhỏ cho các nhà làm phim khi chuyển thể lên màn ảnh. Mỗi lần đưa Dune lên phim đều là một nỗ lực cân bằng giữa việc giữ trọn tinh thần nguyên tác song hành với việc xây dựng một thế giới với chi tiết độ sộ và chiều sâu vượt chuẩn thông thường – từ phiên bản của David Lynch năm 1984 đến loạt phim gần đây của đạo diễn Denis Villeneuve.
Ở cách tiếp cận của Villeneuve, câu chuyện được phân chia rõ ràng để người xem có thể theo kịp thế giới đồ sộ này. Dune: Part One (Dune 1) đặt nền móng cho toàn bộ thế giới: giới thiệu các gia tộc, hệ thống quyền lực và hành trình của Paul Atreides. Tiếp nối từ đó, Dune: Part Two (Dune 2) đẩy câu chuyện đi xa hơn, đồng thời khép lại tuyến truyện chính dựa trên tiểu thuyết năm 1965 của Frank Herbert.
Tuy vậy, ngay cả khi được chia thành hai phần, Villeneuve vẫn phải tinh giản nhiều chi tiết trong nguyên tác để câu chuyện trở nên dễ tiếp cận hơn, đồng thời mang đến một góc nhìn hiện đại so với bản phim năm 1984. Vì vậy, nếu bạn muốn theo dõi Dune: Part Three (Dune 3) một cách trọn vẹn và dễ hiểu hơn, hai phần phim đầu tiên gần như là điều không thể bỏ qua. Không chỉ giúp nắm được diễn biến chính, chúng còn là chìa khóa để hiểu cách Villeneuve xây dựng thế giới Dune: từ các nhân vật, hệ thống quyền lực đến những xung đột trung tâm, vốn sẽ tiếp tục được mở rộng trong phần phim tiếp theo.
Giải thích Dune 1 và 2
Spice Melange (Hương dược): Nguồn tài nguyên quyền lực nhất vũ trụ Dune
Để hiểu Dune, trước hết bạn cần nắm được bối cảnh của thế giới này. Câu chuyện diễn ra trong một tương lai rất xa, nơi một loại chất tự nhiên mang tên Spice Melange trở thành trung tâm của toàn bộ nền kinh tế liên hành tinh.
Spice (Hương dược) không chỉ là yếu tố thiết yếu giúp các hoa tiêu dẫn đường cho tàu vũ trụ vượt qua những “nếp gấp không gian” để di chuyển giữa các thiên hà, mà còn là một loại chất mang tính gần như huyền bí. Nó có thể kéo dài tuổi thọ, cải thiện sức khỏe vượt giới hạn tự nhiên, tăng cường năng lực trí tuệ, thậm chí mở ra khả năng “tiên tri” ở một số người sử dụng lâu dài.
Quyền kiểm soát Spice cũng là nguồn tài nguyên quý giá nhất vũ trụ nằm trong tay Hoàng đế Shaddam IV (Christopher Walken). Ông duy trì quyền lực này thông qua liên minh với gia tộc Harkonnen, những kẻ đã chiếm đóng hành tinh sa mạc Arrakis (hay còn gọi là Dune) – nơi duy nhất trong vũ trụ sản sinh Spice – bằng một chế độ cai trị tàn bạo.
Lời tiên tri và sự ra đời của Kwisatz Haderach
Nếu Spice là trung tâm của quyền lực trong Dune, thì nó cũng là nền tảng cho một tham vọng sâu xa hơn: tạo ra “đấng được chọn” có thể thay đổi trật tự của cả vũ trụ. Hội Bene Gesserit là một tổ chức nữ giới đầy quyền lực, kết hợp giữa những người có năng lực tâm linh, nhà khoa học, chiến lược gia chính trị và gián điệp. Mục tiêu chung của họ là thúc đẩy sự tiến hóa của loài người thông qua một nhân vật được gọi là “Kwisatz Haderach” – một “đấng được chọn” mang giới tính nam, sở hữu sức mạnh vượt trội khi hội tụ cả năng lực tâm linh của Bene Gesserit, tư duy tính toán siêu việt của Mentat và khả năng tiên tri như các hoa tiêu của Space Guild.
Để tạo ra nhân vật này, Bene Gesserit đã thực hiện một chương trình lai tạo có kiểm soát kéo dài hơn 10.000 năm. Kế hoạch cuối cùng của họ là sinh ra một cô con gái từ Lady Jessica và Công tước Leto Atreides, sau đó gả cô cho Feyd-Rautha Harkonnen, qua đó tạo ra một Kwisatz Haderach “hoàn hảo” và nằm hoàn toàn trong tầm kiểm soát của họ.
Tuy nhiên, kế hoạch này đã bị phá vỡ. Lady Jessica, vì tình yêu dành cho Leto và mong muốn sinh cho ông một người thừa kế nam, đã làm trái mệnh lệnh và sinh ra Paul Atreides (Timothée Chalamet) thay vì một bé gái. Hệ quả là Kwisatz Haderach xuất hiện sớm hơn một thế hệ so với dự tính. Paul chính là người mà Bene Gesserit tìm kiếm, nhưng lại nằm ngoài sự kiểm soát của họ, và đó cũng là sai lầm lớn nhất. Với khả năng nhìn thấy tương lai, Paul không chỉ hiểu được kế hoạch của Bene Gesserit mà còn có thể phá vỡ trật tự quyền lực mà họ đã dày công sắp đặt suốt hàng thiên niên kỷ.
Cậu sớm bộc lộ những năng lực đặc biệt của Kwisatz Haderach. Trong quá trình trưởng thành, Paul được đào tạo bởi những chiến binh như Duncan Idaho (Jason Momoa), các chỉ huy quân sự dày dạn kinh nghiệm như Gurney Halleck (Josh Brolin), Mentat của gia tộc Atreides là Thufir Hawat (Stephen McKinley Henderson), bác sĩ Wellington Yueh (Chang Chen), và đặc biệt là chính mẹ mình, Lady Jessica.
Âm mưu chồng lớp âm mưu
Ngay trước khi các sự kiện của Dune (2021) bắt đầu, Hoàng đế Shaddam IV bị thao túng bởi Reverend Mother Gaius Helen Mohiam (Charlotte Rampling) của Bene Gesserit để phản bội người bạn thân của mình là Công tước Leto Atreides (Oscar Isaac) và đưa gia tộc này đến bờ vực diệt vong.
Nỗi lo của họ đến từ hai phía. Về phía Hoàng đế, ông bắt đầu e ngại quyền lực ngày càng lớn của nhà Atreides, xem Leto như một đối thủ tiềm tàng. Trong khi đó, Bene Gesserit lại lo sợ sức mạnh chưa thể kiểm soát của Paul Atreides, đặc biệt sau khi chính Reverend Mother trực tiếp kiểm tra và chứng kiến năng lực đặc biệt của cậu.
Tuy nhiên, vì nhà Atreides là một trong những đại gia tộc của vũ trụ, Hoàng đế không thể ra tay một cách công khai, nếu không sẽ châm ngòi cho sự phản kháng từ các gia tộc khác. Thay vào đó, một kế hoạch tinh vi được dựng lên. Dưới danh nghĩa ban “ân huệ”, Hoàng đế trao quyền kiểm soát hành tinh Arrakis cho Công tước Leto – lấy lại từ tay Baron Vladimir Harkonnen (Stellan Skarsgård), kẻ thù lâu năm của gia tộc Atreides.
Nhưng thực chất, đây chỉ là một cái bẫy được sắp đặt sẵn. Harkonnen đã được thông báo trước rằng việc mất Arrakis chỉ là tạm thời và họ sẽ sớm quay trở lại để tái chiếm hành tinh, đồng thời chôn vùi hoàn toàn nhà Atreides trong chính sa mạc của Dune.
Đặt chân đến Arrakis
Dù có phần dè chừng trước nhiệm vụ mới, Công tước Leto vẫn tin rằng nếu nhà Atreides chứng minh được năng lực tại Arrakis, vị thế của họ sẽ được củng cố vững chắc trong nhiều thế hệ. Ông đưa gia đình và lực lượng của mình đến hành tinh này, định cư tại pháo đài Arrakeen—trung tâm quyền lực trên Arrakis.
Trước đó, Duncan Idaho (Jason Momoa) đã được cử đi trước để khảo sát và tìm hiểu về người Fremen—cư dân bản địa của hành tinh. Nhờ xây dựng được mối quan hệ tin cậy, Duncan đã giúp kết nối nhà Atreides với thủ lĩnh Fremen là Stilgar (Javier Bardem), mở ra một liên minh mong manh nhưng đầy tiềm năng.
Một bộ phận người Fremen dành sự tôn kính đặc biệt cho Lady Jessica và Paul. Điều này không phải ngẫu nhiên, bởi vì trong nhiều thế kỷ, Bene Gesserit đã âm thầm gieo vào cộng đồng Fremen một lời tiên tri về “Lisan al Gaib”. Đây sẽ là một vị cứu tinh đến từ thế giới khác, người sẽ vượt qua các thử thách, giải phóng Arrakis khỏi áp bức và biến hành tinh khắc nghiệt này thành một vùng đất xanh tươi, trù phú.
Sự sụp đổ của gia tộc Atreides
Tuy nhiên, liên minh mong manh với người Fremen và những dấu hiệu của một tương lai khác chỉ vừa kịp hình thành thì âm mưu thật sự phía sau Arrakis cũng bắt đầu lộ diện. Bác sĩ Wellington Yueh (Chang Chen) hóa ra là kẻ phản bội, bị gia tộc Harkonnen khống chế khi bắt giữ gia đình ông. Trước khi cuộc tấn công diễn ra, Yueh cố gắng ám sát Paul bằng một thiết bị hunter-seeker: loại drone mang kim độc nhằm ngăn cậu nhìn thấy trước thảm họa sắp xảy ra, nhưng thất bại.
Sau đó, Yueh vô hiệu hóa hệ thống lá chắn của pháo đài Arrakeen, tạo điều kiện để quân Harkonnen đổ bộ và mở cuộc tập kích bất ngờ trong đêm. Ông đầu độc Công tước Leto (Oscar Isaac), nhưng đồng thời bí mật trao cho ông một viên nang độc khác, với hy vọng Leto có thể giết được Baron Vladimir Harkonnen (Stellan Skarsgård). Tuy nhiên, Baron phản bội và giết Yueh—giống như cách hắn đã làm với gia đình ông và thoát chết trong gang tấc khỏi làn khí độc của Leto bằng cách bay lên trần phòng.
Gia tộc Atreides nhanh chóng sụp đổ. Dù vậy, Duncan Idaho (Jason Momoa) và Gurney Halleck (Josh Brolin) vẫn kịp trốn thoát. Paul và Lady Jessica (Rebecca Ferguson) bị bắt, rồi bị đưa ra khỏi pháo đài với mục đích thủ tiêu trong sa mạc.
Sau chiến thắng, Baron Harkonnen trao quyền kiểm soát Arrakis cho cháu trai mình, Glossu Rabban (Dave Bautista), người vừa chỉ huy lực lượng Harkonnen tiêu diệt nhà Atreides, biến hắn thành kẻ cai trị mới của hành tinh sa mạc này.
Sống sót sau biến cố
Bằng năng lực “The Voice” của Bene Gesserit, Jessica và Paul đã khống chế và thao túng tâm trí những kẻ bắt giữ thuộc phe Harkonnen, tạo cơ hội để cả hai trốn thoát vào sa mạc.
Giữa vùng đất khắc nghiệt, họ được Duncan Idaho (Jason Momoa) và Tiến sĩ Kynes—một nhà khoa học đã sống cùng người Fremen, giúp đỡ. Trong lúc đó, Paul vẫn tin rằng mình có thể kết hôn với con gái của Hoàng đế để hàn gắn mối quan hệ giữa các gia tộc và chấm dứt xung đột.
Tuy nhiên, mọi thứ nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát khi lực lượng tinh nhuệ Sardaukar của Hoàng đế truy đuổi và tìm cách tiêu diệt họ. Trong cuộc đối đầu này, Duncan đã hy sinh để bảo vệ đường rút lui cho Paul và Jessica. Tiến sĩ Kynes cũng chấp nhận cái chết, dụ một con giun cát khổng lồ xuất hiện, cuốn trôi cả bà và đội quân Sardaukar vào lòng sa mạc.
Gặp gỡ người Fremen
Sau những mất mát liên tiếp, hành trình của Paul và Jessica không chỉ còn là trốn chạy mà dần trở thành một cuộc bước vào thế giới hoàn toàn xa lạ. Cả hai gần như kiệt sức khi cố sống sót giữa sa mạc khắc nghiệt. Jessica chịu đựng nỗi đau mất mát, cùng áp lực từ thai kỳ, trong khi Paul bắt đầu cảm nhận rõ hơn sự thay đổi trong bản thân – khả năng tiên tri của cậu ngày càng mạnh lên dưới tác động của Spice bao phủ khắp Arrakis.
Sau một ngày di chuyển, cả hai bị một nhóm Fremen phục kích. Tuy nhiên, họ được tha khi nhận ra người dẫn đầu chính là Stilgar (Javier Bardem). Tại đây, Paul gặp Chani (Zendaya) – cô gái từng xuất hiện trong những giấc mơ về Arrakis của cậu. Nhận ra điều đó, Paul quyết định gia nhập người Fremen, học cách sinh tồn trên sa mạc và khai thác thứ mà cha cậu từng gọi là “Desert Power” để chống lại Harkonnen.
Tuy nhiên, không phải ai trong Fremen cũng chấp nhận họ. Chiến binh Jamis (Babs Olusanmokun) phản đối sự hiện diện của hai người ngoài và yêu cầu được thách đấu để giành lấy “nước” – thứ tài nguyên quý giá nhất trên Arrakis. Paul chấp nhận lời thách đấu, được dẫn dắt bởi những hình ảnh tiên tri trong đầu, và cuối cùng giết chết Jamis.
Chiến thắng này giúp Paul và Jessica được gia nhập nhóm của Stilgar, nhưng cũng để lại trong Paul một nỗi bất an: cái chết của Jamis có thể chỉ là khởi đầu cho một chuỗi bi kịch mà chính cậu sẽ gây ra.
Nữ thừa kế của đế chế
Trong khi Paul dần bước vào thế giới của người Fremen và nhận ra vai trò của mình trên Arrakis, những biến động lớn hơn cũng đang diễn ra ở trung tâm quyền lực của đế chế. Công chúa Irulan (Florence Pugh), con gái của Hoàng đế Shaddam IV, sớm biết được sự sụp đổ của gia tộc Atreides và nhanh chóng nhận ra đây không chỉ là một quyết định chính trị đơn thuần. Cô nghi ngờ Reverend Mother Gaius Helen Mohiam – người cố vấn thân cận – đã đứng sau thao túng cha mình.
Reverend Mother không phủ nhận điều đó. Bà khẳng định rằng việc Lady Jessica làm trái mệnh lệnh đã tạo ra một Kwisatz Haderach nằm ngoài kiểm soát – một cá thể có thể đe dọa không chỉ quyền lực của Hoàng đế mà còn cả trật tự của toàn bộ vũ trụ.
Dù bị giằng xé trước sự thật, Irulan cuối cùng vẫn lựa chọn tiếp tục đứng về phía Bene Gesserit, gắn bó với một hệ thống mà cô hiểu rõ hơn ai hết nhưng cũng đầy những toan tính vượt ngoài tầm kiểm soát cá nhân.
Một thế giới hoàn toàn mới
Khi Paul bắt đầu chứng minh bản thân giữa người Fremen, vị trí của cậu trong thế giới này cũng dần thay đổi: không còn chỉ là kẻ sống sót, mà là một nhân tố có thể làm lệch cán cân quyền lực. Paul và Jessica tiếp tục đồng hành cùng nhóm của Stilgar trên hành trình trở về Sietch Tabr, căn cứ phía bắc của người Fremen. Trên đường đi, họ chạm trán một đội truy lùng của Harkonnen. Nhờ chiến thuật linh hoạt và sự phối hợp ăn ý, nhóm Fremen đã tiêu diệt toàn bộ kẻ địch và lần này, cả Paul lẫn Jessica đều trực tiếp nhúng tay vào cuộc chiến.
Chứng kiến điều đó, những người Fremen dần thay đổi cách nhìn về hai người ngoài cuộc, trong đó có cả Chani (Zendaya). Nhưng khi Stilgar (Javier Bardem) trở về mang theo thi thể của Jamis, sự hoài nghi lại nổi lên. Người Fremen chia rẽ: một bên coi Paul và Jessica là những kẻ ngoại lai nguy hiểm, thậm chí là sát nhân; bên còn lại bắt đầu tin rằng họ chính là Lisan al Gaib và Reverend Mother—những nhân vật đã được tiên tri sẽ xuất hiện trên Arrakis.
Niềm tin và hoài nghi
Sự chia rẽ trong cộng đồng Fremen nhanh chóng trở thành một phép thử thực sự. Stilgar (Javier Bardem) hoàn toàn tin vào lời tiên tri và kêu gọi các trưởng lão Fremen cho Paul cơ hội chứng minh mình chính là Lisan al Gaib. Hội đồng chấp nhận, nhưng không bằng lời nói mà bằng chính sa mạc: Paul sẽ phải vượt qua những hiểm nguy của Arrakis để chứng minh bản thân.
Trong khi đó, Lady Jessica (Rebecca Ferguson), với thân phận Bene Gesserit, được trao một lựa chọn: hoặc kế nhiệm vị Reverend Mother đang hấp hối của Fremen, hoặc hiến “nước” của mình cho hồ thiêng bên dưới Sietch Tabr. Cả Jessica và Paul đều chấp nhận thử thách, hiểu rằng sự sống còn của họ giờ phụ thuộc vào việc được Fremen chấp nhận.
Paul tỏ ra dè dặt với việc lợi dụng niềm tin tôn giáo để thao túng người Fremen. Nhưng mọi thứ dần vượt khỏi kiểm soát khi đứa con chưa chào đời của Jessica—Alia đã có nhận thức từ trong bụng mẹ. Cùng với Jessica, Alia bắt đầu tận dụng “The Voice” và những lớp niềm tin đã được Bene Gesserit gieo từ trước, từng bước xoay chuyển Fremen về phía Paul, như một cách đảm bảo an toàn cho cả hai.
Dune 3: Quyền lực, niềm tin và một tương lai khó lường
Từ những gì đã diễn ra trên Arrakis, hai phần phim đầu tiên khép lại một hành trình trỗi dậy nhưng đồng thời cũng mở ra những hệ quả khó đảo ngược. Paul Atreides giành được quyền lực, được tôn sùng như một đấng cứu thế và đặt nền móng cho một trật tự mới. Nhưng chính lựa chọn đó cũng kéo theo một cuộc “thánh chiến” lan rộng khắp thiên hà, vượt ngoài khả năng kiểm soát của chính anh.
Dune: Part Three, lấy cảm hứng từ Dune Messiah, sẽ đi sâu vào giai đoạn sau chiến thắng, khi Paul không còn là người đi tìm quyền lực, mà là người phải sống cùng nó. Câu chuyện dự kiến diễn ra sau một khoảng thời gian dài, khi anh đã trở thành Hoàng đế và đối mặt với áp lực chính trị, những âm mưu lật đổ, cùng sự sùng bái tôn giáo do chính mình tạo ra.
Khi khả năng tiên tri không còn là lợi thế tuyệt đối và những liên minh bắt đầu rạn nứt, câu chuyện của Paul sẽ dần trở nên u tối hơn: xoay quanh những lựa chọn không có lối thoát và câu hỏi về việc một “đấng được chọn” thực sự có thể cứu rỗi hay chỉ vô tình dẫn đến một tương lai tàn khốc hơn. Nếu Dune 1 là khởi đầu và Dune 2 là sự bùng nổ, thì phần ba hứa hẹn sẽ là chương kết mang nhiều chiều sâu khi quyền lực, niềm tin và hậu quả va chạm trực diện, đẩy thế giới Dune đến những giới hạn khắc nghiệt nhất.
Ảnh: Dune
