Trong thế giới của Meta, cái chết dường như không còn là dấu chấm hết. Vào tháng 12/2023, tập đoàn này được cấp bằng sáng chế cho một hệ thống trí tuệ nhân tạo có khả năng mô phỏng hành vi người dùng trên mạng xã hội khi họ “vắng mặt” trên hệ thống, bao gồm cả trường hợp đã qua đời. Điều đó đồng nghĩa với việc một tài khoản Instagram hay Facebook của người đã khuất có thể tiếp tục đăng bài, thả tim, thậm chí bình luận nhờ vào AI.
Theo đó, hệ thống này sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn để phân tích lịch sử hoạt động của người dùng, từ đó tạo ra một “bản sao kỹ thuật số” (digital clone) có khả năng tương tác với người khác và phản hồi nội dung như thể chủ nhân tài khoản vẫn còn sống. Meta lập luận rằng việc một người đột ngột biến mất khỏi không gian số có thể tạo ra cảm giác thiếu vắng, thậm chí gây tác động tiêu cực đến tâm lý của những người ở lại. Vì vậy, “duy trì sự hiện diện” của người đã khuất, thay vì để họ biến mất hoàn toàn trong không gian số, được xem như một giải pháp mang tính nhân văn.
Bằng sáng chế cũng đề cập đến khả năng tạo ra nhiều phiên bản AI cho cùng một người, đại diện cho các giai đoạn khác nhau trong cuộc đời; chẳng hạn ở tuổi 20, 30 hay 40 và mỗi phiên bản được huấn luyện từ dữ liệu của từng thời kỳ cụ thể. Con người, trong viễn cảnh này, không còn là một thực thể tuyến tính, mà trở thành tập hợp những “bản ngã” được lưu trữ và tái kích hoạt khi cần.
Thực tế, đây không phải là một ý tưởng hoàn toàn mới. Sáng chế của Meta chỉ tiếp tục khẳng định tốc độ phát triển nhanh chóng của “grief tech” – lĩnh vực công nghệ xoay quanh việc tưởng niệm và tái tạo người đã khuất. Tuy nhiên, ngay cả khi Meta chưa công bố kế hoạch triển khai cụ thể, công nghệ này đã sớm vấp phải nhiều luồng ý kiến trái chiều.
Các nhà nghiên cứu tại University of Cambridge gọi đây là “một bãi mìn đạo đức”. Họ cảnh báo hàng loạt nguy cơ có thể xảy ra: avatar được tạo ra mà không có sự đồng thuận của người đã mất; khả năng các chatbot “tái sinh” người thân có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý, đặc biệt với trẻ em; hay việc AI tạo ra sự gắn bó cảm xúc quá mạnh, khiến người sống khó có thể buông bỏ mất mát.
Trước đó, vào năm 2021, Microsoft cũng từng được cấp bằng sáng chế cho một chatbot cho phép người dùng trò chuyện với những cá nhân cụ thể, kể cả người đã qua đời. Đến năm 2025, làn sóng deepfake sử dụng AI để tái hiện các nhân vật nổi tiếng đã mất trở nên phổ biến đáng kể. Song song với mặt tích cực, xu hướng này cũng kéo theo nhiều hệ lụy, từ video giả mạo cho đến những phát ngôn gây tranh cãi; chẳng hạn hình ảnh Martin Luther King Jr. bị dựng lời nói đi ngược hoàn toàn với di sản lịch sử của ông.
Không dừng lại ở khía cạnh đạo đức, bằng sáng chế của Meta còn làm dấy lên câu hỏi pháp lý: ai sở hữu tài khoản và dữ liệu số khi một người qua đời? Câu trả lời hiện vẫn thiếu thống nhất, tùy thuộc vào từng quốc gia và hệ thống luật. Trong bối cảnh đó, các nền tảng công nghệ ngày càng giữ vai trò quyết định đối với thứ có thể gọi là đời sống hậu kỹ thuật số của con người.
Sau cùng, phát minh này phản ánh một xu hướng đáng suy ngẫm: ranh giới giữa sự sống và cái chết đang bị công nghệ làm mờ; nỗi đau có nguy cơ bị thuật toán hóa và thương mại hóa; còn những bản sao số thì có thể tồn tại lâu hơn con người thật. Câu hỏi đặt ra không chỉ là công nghệ có thể làm được gì, mà là chúng ta có thực sự muốn sống trong một thế giới nơi người đã khuất vẫn tiếp tục “hiện diện” không phải như ký ức, mà như một chuỗi phản hồi được lập trình sẵn hay không.
Ảnh: Instagram @cortis
