Gu là thứ khó định nghĩa, nhưng lại dễ được nhận ra qua cách một người nhìn, lựa chọn và tạo nên thế giới quanh mình.
Với chủ đề Taste in Motion, số tháng 9 của Esquire Việt Nam nhìn nhận những cá nhân đang góp phần định hình diện mạo của cộng đồng sáng tạo tại Việt Nam, từ điện ảnh, âm nhạc đến ẩm thực và nghệ thuật.
Qua câu chuyện của mỗi người, chúng tôi tìm hiểu cách trải nghiệm, công việc và những lần dịch chuyển đã bồi đắp điều gì để tạo nên góc nhìn riêng và cảm quan thẩm mỹ của họ. Ở lĩnh vực điện ảnh, chúng tôi có dịp trò chuyện cùng một trong những gương mặt nổi bật của thế hệ Đạo diễn hình ảnh (D.O.P) của Việt Nam – Nguyễn Phan Linh Đan.
Năm 2023, Nguyễn Phan Linh Đan trở thành nữ D.O.P đầu tiên giành giải Quay phim xuất sắc cho phim truyện tại Liên hoan phim Việt Nam với Cô gái từ quá khứ. Một năm sau, Cu Li không bao giờ khóc, bộ phim do cô đảm nhiệm phần hình ảnh, giành giải GWFF Best First Feature tại Liên hoan phim Quốc tế Berlin lần thứ 74. Đến Liên hoan phim Quốc tế Cannes 2026, Linh Đan tiếp tục được trao Angénieux Special Encouragement, sự ghi nhận dành cho những tài năng quay phim trẻ triển vọng trên thế giới.
Những dấu mốc ấy phần nào cho thấy cách nhìn của Linh Đan đang dần tạo được vị trí riêng, dù bản thân cô không xem cảm quan thẩm mỹ của mình là phong cách cố định hay chủ động thể hiện. Với cô, mỗi câu chuyện đòi hỏi một ngôn ngữ thị giác khác nhau, điều nhất quán hơn nằm ở cách người làm hình ảnh quan sát và lựa chọn cách kể.
Vì thế, Linh Đan cho phép ánh sáng, ống kính hay màu sắc thay đổi theo từng câu chuyện, trong khi giữ lại sự tò mò với con người như một điểm tựa xuyên suốt. Trên trường quay, cô đặc biệt trân trọng những “happy accidents”: một chuyển động bất ngờ của diễn viên, sự thay đổi của ánh sáng hay giới hạn của không gian. Tất cả đôi khi có thể đưa đến những khoảnh khắc khó quên trên trường quay. Khi kinh nghiệm không trở thành công thức mà mở ra thêm tự do, cách nhìn riêng của cô cũng có cơ hội tiếp tục lớn lên thay vì lặp lại chính mình.
Esquire Việt Nam: Bạn từng nói sự trưởng thành của một con người sẽ kéo theo sự trưởng thành trong những hình ảnh mình tạo ra. Nhìn lại từ những bộ phim đầu tiên đến hiện tại, điều gì trong “taste” hình ảnh của bạn đã thay đổi rõ rệt nhất? Đâu là những trải nghiệm góp phần định hình con người và “taste” của bạn hôm nay?
NGUYỄN PHAN LINH ĐAN: Có lẽ thay đổi lớn nhất trong cách tôi làm hình ảnh là trước đây tôi thường tìm cách dùng hình ảnh để nói thay cho nhân vật. Bây giờ, tôi cũng muốn hình ảnh tạo ra đủ không gian để khán giả lắng nghe nhân vật.
Những trải nghiệm định hình tôi và taste của tôi không chỉ đến từ những thứ mình quan sát khi càng được tiếp xúc với nhiều văn hoá và cách nhìn mới, nó còn tới từ những cảm xúc: từ những khoảnh khắc vui vẻ, cô đơn, những lần thất vọng, mất mát hay đau buồn mà mình trải qua khi lớn lên. Tôi nghĩ tất cả những điều đó, dù mình có ý thức hay không, đều đi vào cách mình nhìn một con người, một không gian, một nguồn sáng, hay một khung hình.
Theo bạn, một người làm sáng tạo có cần chủ động xây dựng và khẳng định “taste” riêng của mình không? Một “taste” đủ rõ nét sẽ tạo nên sự khác biệt như thế nào trong công việc của một D.O.P?
Tôi nghĩ một D.O.P trước hết vẫn là người phục vụ câu chuyện và thế giới mà đạo diễn muốn tạo ra. Vì vậy, tôi không cố gắng khẳng định một “taste” riêng của mình trong những bộ phim. Với mỗi dự án, tôi đều muốn làm mới cách tiếp cận hình ảnh và tạo ra một thế giới thị giác riêng, bởi vì mỗi câu chuyện cần một ngôn ngữ khác nhau.
Tôi nghĩ đó cũng là bản chất của công việc này. Không có một đáp án duy nhất cho việc một hình ảnh nên được quay như thế nào. Taste nằm ở chữ “how”, cách mình lựa chọn để kể nó.
Ví dụ, nếu tôi quay một bộ phim cổ trang, tôi không thể cứ mang nguyên một phong cách hình ảnh mà mình yêu thích vào bộ phim. Nếu mục tiêu là tạo ra một thế giới thuyết phục về một thời đại khác, thì cách tôi sử dụng ánh sáng, màu sắc cũng phải phù hợp với “taste” theo hướng thị giác và cảm giác của thời đó.
Vì vậy, với tôi, taste không nhất thiết phải đồng nghĩa với một phong cách cố định. Nó giống như con mắt của người làm hình ảnh, cách mình quan sát, cảm nhận và lựa chọn cách để ghi lại thế giới trước mặt mình. Dù ngôn ngữ hình ảnh có thể thay đổi theo từng câu chuyện, tôi nghĩ một người làm hình ảnh vẫn cần có một cảm nhận riêng về cái đẹp, để có thể nhìn thấy những điều đặc biệt trong những không gian vốn rất bình thường và quen thuộc.
Cùng một căn phòng, một con đường hay một gương mặt mà ai cũng có thể nhìn thấy mỗi ngày, nhưng cách mình nhìn nó có thể khiến nó trở thành một hình ảnh mà khán giả chưa từng thấy trước đó. Và có lẽ chính cách quan sát đó mới là thứ tạo nên sự khác biệt giữa người này với người khác.
Một D.O.P vừa cần có ngôn ngữ hình ảnh riêng, vừa phải phục vụ thế giới mà đạo diễn muốn tạo ra. Bạn làm thế nào để giữ được dấu ấn cá nhân mà không để nó lấn át câu chuyện?
Tôi đơn giản là không cố gắng làm điều đó. Mục đích duy nhất của tôi là phục vụ câu chuyện, nên tôi chưa bao giờ bước vào một bộ phim với suy nghĩ phải đưa bản thân mình vào trong đó. Tôi luôn nghĩ một phần quay thành công là khi người xem cảm nhận được nó nhưng không nhận ra nó. Vì vậy, tôi cố gắng để máy quay trở nên vô hình nhất có thể.
Nhưng tất nhiên, mọi lựa chọn trong điện ảnh đều mang tính chủ quan và đều có chủ đích. Tôi nghĩ chính cách mình nhìn thế giới, những điều mình quan tâm và “taste” của mình sẽ tự nhiên đi vào những lựa chọn đó. Nó không phải là thứ tôi cố tình áp đặt, mà giống như một thứ sẽ tự bộc lộ qua cách tôi quan sát một con người, một không gian hay một khoảnh khắc.
Có thể khi tôi đã làm đủ nhiều phim, mọi người sẽ bắt đầu nhận ra một vài motif hay cách nhìn lặp lại trong những tác phẩm của tôi. Nhưng đó không phải là điều tôi chủ động nghĩ đến khi làm phim. Có lẽ đó chỉ đơn giản là dấu vết của việc tôi làm những gì tôi thấy đúng cho câu chuyện.
Theo bạn, điều gì khiến một “taste” cá nhân thực sự có sức sống: sự nhất quán với những gì mình tin tưởng, hay khả năng liên tục thay đổi và thích nghi theo từng câu chuyện?
Tôi nghĩ là cả hai, nhưng sự nhất quán nằm ở cách mình nhìn, chứ không phải ở cách mình làm.
Tôi có thể thay đổi hoàn toàn cách sử dụng ánh sáng, ống kính hay màu sắc giữa hai bộ phim, nhưng nếu cả hai đều xuất phát từ sự tò mò và cách mình quan sát con người thì nó vẫn sẽ có một điểm chung rất tự nhiên.
Có lẽ điều thú vị nhất là giữ được một cái lõi trong cách mình nhìn thế giới, nhưng cho phép nó liên tục thay đổi hình dạng để phù hợp với từng câu chuyện.
Taste mà không thay đổi thì rất dễ trở thành công thức. Nhưng nếu mình thay đổi theo từng dự án mà vẫn giữ được một cách nhìn nhất quán bên trong, thì sự thay đổi đó không có nghĩa là mình đánh mất taste của mình. Ngược lại, tôi nghĩ đó mới là cách để taste tiếp tục phát triển.
Có lẽ điều thú vị nhất là giữ được một cái lõi trong cách mình nhìn thế giới, nhưng cho phép nó liên tục thay đổi hình dạng để phù hợp với từng câu chuyện.
Càng làm nhiều phim, một D.O.P càng tích lũy nhiều kinh nghiệm và cách giải quyết hình ảnh. Làm thế nào để kinh nghiệm không dần trở thành công thức, khiến trực giác và những bất ngờ trong quá trình sáng tạo bị thu hẹp?
Tôi nghĩ mình phải luôn cho phép bản thân không biết.
Kinh nghiệm rất hữu ích khi mình cần giải quyết một vấn đề, nhưng vì mỗi dự án đều khác nhau nên tôi luôn muốn tìm một cách tiếp cận khác. Nếu cứ lặp lại cách mình đã làm ở những bộ phim trước, tôi sẽ cảm thấy rất chán. Tôi luôn cố gắng thử một điều gì đó mình chưa từng làm để xem nó có thể đưa mình đến đâu.
Tôi cũng luôn tìm kiếm những “happy accidents” trên trường quay: những điều mình không bao giờ có thể tính toán trước, nhưng vì một bất lợi hay một sự cố nào đó, lại vô tình trở thành đúng thứ mình đang tìm kiếm. Đôi khi một thay đổi rất nhỏ từ diễn viên, ánh sáng hay không gian lại tạo ra một điều thú vị hơn rất nhiều so với những gì mình đã chuẩn bị và mình phải biết cách chào đón nó.
Tôi nghĩ mình phải luôn cho phép bản thân không biết.
Tôi nghĩ kinh nghiệm nên là một nền tảng để mình tự do hơn, chứ không phải một bộ công thức để mình làm mọi thứ nhanh hơn. Khi đã biết mình có thể giải quyết một vấn đề theo nhiều cách, mình càng có nhiều tự do để thử một cách hoàn toàn mới.
Ở thời điểm hiện tại, có điều gì trong cách quay, sử dụng ánh sáng hay xây dựng hình ảnh khiến bạn muốn thử nghiệm, thay đổi, hoặc thậm chí đi ngược lại “taste” quen thuộc của chính mình?
Tôi luôn tìm kiếm những thử nghiệm mới, nên tôi cũng luôn muốn tìm những dự án cho phép mình làm những điều mình chưa từng làm trước đây.
Hai dự án gần nhất tôi thực hiện đều là những câu chuyện diễn ra từ những năm 1930 đến 1960, nên bản thân thời đại đã đặt ra một ngôn ngữ hình ảnh nhất định, đặc biệt là trong cách sử dụng ánh sáng và màu sắc. Với dự án sắp tới, tôi được quay trở lại hiện tại, nên tôi muốn cho phép mình thử nghiệm nhiều hơn với màu sắc trong ánh sáng.
Đặc biệt, nhân vật trong dự án này cho tôi rất nhiều tự do để hình ảnh trở nên ngẫu nhiên và nổi loạn hơn. Tôi muốn máy quay và ánh sáng cũng có cảm giác như đang phản ứng theo nhân vật, thay vì mọi thứ đều được kiểm soát và sắp đặt quá hoàn hảo. Có lẽ tôi đang tìm kiếm một hình ảnh bất toàn hơn, bản năng hơn và có nhiều sự ngẫu nhiên hơn, một thứ gì đó gần với cảm giác của con người hiện đại: nhanh, hỗn loạn, đôi khi mất kiểm soát, nhưng cũng rất sống động.
Q & A nhanh cùng Linh Đan:
Ba tác phẩm điện ảnh truyền cảm hứng cho bạn nhiều nhất trong thời gian gần đây?
Princess Mononoke, Millenium Mambo, Days of Heaven
Ba đạo diễn hoặc D.O.P có ảnh hưởng rõ nhất đến cách bạn nhìn và tạo nên một khung hình?
Đạo diễn Hayao Miyazaki, D.O.P. Christopher Doyle và nhiếp ảnh gia Fan Ho
Một thói quen trên trường quay phản ánh rõ nhất cách bạn làm nghề?
Im lặng quan sát.
Một nơi bạn thường tìm đến khi muốn làm mới cảm hứng và cách nhìn của mình?
Cà phê vỉa hè.
Trong điện ảnh, ai là người có tư duy và tầm nhìn nghệ thuật mà bạn luôn tin tưởng hoặc muốn được làm việc cùng? Vì sao?
Kore-eda Hirokazu. Tôi rất muốn được làm việc và học hỏi từ một đạo diễn có khả năng quan sát con người với sự dịu dàng như ông.
