Với chủ đề Taste in Motion, số tháng 9 của Esquire Việt Nam nhìn nhận những cá nhân đang góp phần định hình diện mạo của cộng đồng sáng tạo tại Việt Nam, từ điện ảnh, âm nhạc đến ẩm thực và nghệ thuật.
Qua câu chuyện của mỗi người, chúng tôi tìm hiểu cách trải nghiệm, công việc và những lần dịch chuyển đã bồi đắp điều gì để tạo nên góc nhìn riêng và cảm quan thẩm mỹ của họ. Ở lĩnh vực âm nhạc, chúng tôi đã gặp gỡ một trong những nhà sản xuất âm nhạc nổi bật của Việt Nam – Touliver.
Trong vai trò dẫn dắt SpaceSpeakers, anh không tìm cách tạo ra một “màu” chung cho tất cả, mà xây dựng sự đồng điệu về tư duy, tiêu chuẩn làm nghề và văn hóa sáng tạo, đồng thời để mỗi nghệ sĩ giữ được cá tính riêng.
Suốt 15 năm cùng SpaceSpeakers, Touliver theo đuổi một con đường khá nhất quán: tin vào gu thẩm mỹ của mình nhưng không biến nó thành khuôn mẫu cho người khác. Từ thời điểm hip-hop, R&B và electronic còn đứng ngoài dòng chảy đại chúng, anh đã chọn làm thứ âm nhạc mình muốn nghe, thử nghiệm với sound, cấu trúc và cách phối khí thay vì chờ thị trường xác nhận.
Với Touliver, “taste” vì thế không nằm ở một phong cách cố định, mà ở tư duy độc lập, tiêu chuẩn làm nghề nghiêm túc và khả năng giữ được bản chất khi liên tục thích nghi. Đó cũng là điều anh muốn truyền lại cho thế hệ sau: không phải cách làm nhạc giống SpaceSpeakers, mà là kỷ luật, sự tò mò và đủ bản lĩnh để tự mở ra con đường của riêng mình.
Esquire Việt Nam: Khi thành lập SpaceSpeakers, anh từng nói mong muốn ban đầu chỉ là tập hợp những người có thể cùng nhau tạo ra “thứ âm nhạc mà bọn tôi mong muốn”. Ở thời điểm rap và underground còn đứng bên lề thị trường, anh đã nhìn thấy điều gì còn thiếu trong âm nhạc Việt Nam và muốn SpaceSpeakers lấp vào khoảng trống đó?
TOULIVER: Tôi nhớ thời điểm đó là cách đây khoảng 15 năm. Thị trường âm nhạc Việt Nam phần lớn vẫn xoay quanh Ballad và những dòng nhạc thị trường quen thuộc. Ở vị thế của một người trẻ lúc bấy giờ, tôi mong muốn đem lại một màu sắc mới, mang tính thời đại hơn cho thị trường âm nhạc. Đó là Hip Hop, R&B và nhạc điện tử (electronic) – những thể loại khi ấy vẫn chưa thực sự có chỗ đứng rõ ràng trong dòng chảy âm nhạc đại chúng tại Việt Nam.
Thú thực, lúc đó tôi không ấp ủ một chiến lược vĩ mô hay kỳ vọng SpaceSpeakers sẽ trở thành một tổ chức như hiện tại. Khởi điểm của chúng tôi vô cùng đơn giản: tập hợp những người anh em chung sở thích, đồng điệu về gu âm nhạc để cùng nhau tạo ra thứ âm nhạc mà chính mình muốn nghe. Và tôi nghĩ đó cũng là điểm khởi đầu quan trọng nhất.
Khi bạn thực sự tin vào thứ âm nhạc mình tạo ra, đôi khi thị trường sẽ cần thời gian để bắt kịp. Nhưng nếu không bắt đầu bằng sự chân thật với chính cái tôi nghệ thuật của mình, bạn sẽ rất khó để để lại một dấu ấn lâu dài.
Trong giai đoạn đầu của SpaceSpeakers, đâu là lựa chọn thể hiện rõ nhất việc anh tin vào gu (thẩm mỹ, cá tính âm nhạc) của mình, dù lựa chọn ấy đi ngược thị trường hoặc chưa được số đông thấu hiểu?
Giai đoạn đầu thành lập, SpaceSpeakers gặp khá nhiều thử thách. Thời điểm đó chưa có nền tảng streaming, việc đưa nhạc lên Internet và tiếp cận khán giả khó khăn hơn bây giờ rất nhiều. Để một tác phẩm hoàn thiện đến được với khán giả và tạo ra sức lan tỏa là cả một hành trình dài, đôi khi cần thêm cả yếu tố may mắn.
Nếu nói về những lựa chọn đi ngược thị trường, tôi nghĩ nó nằm trong chính cách chúng tôi tạo ra sản phẩm: từ việc lựa chọn sound, cách viết lyric, cách phối khí cho đến việc phá vỡ những bố cục truyền thống trong một ca khúc.
Chúng tôi cũng bắt đầu thử đưa những tinh thần của Hip Hop, R&B và electronic vào những ca khúc Việt Nam quen thuộc, thậm chí là những ca khúc đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ. Đó là một cách chúng tôi thử nhìn những chất liệu cũ bằng một góc nhìn mới.
Có thể lúc đó không phải ai cũng hiểu hoặc thích những gì chúng tôi làm, nhưng bản thân tôi nghĩ một nghệ sĩ cần có niềm tin vào gu thẩm mỹ của mình. Nếu lúc nào cũng chờ thị trường xác nhận rằng mình đúng thì rất khó để tạo ra một điều mới.
Một nghệ sĩ cần có niềm tin vào gu thẩm mỹ của mình. Nếu lúc nào cũng chờ thị trường xác nhận rằng mình đúng thì rất khó để tạo ra một điều mới.
SpaceSpeakers quy tụ nhiều nghệ sĩ có cá tính và cái tôi nguyên bản, nhưng các sản phẩm vẫn tạo ra cảm giác thuộc về cùng một thế giới. Trong vai trò dẫn dắt SpaceSpeakers, anh làm thế nào để tạo nên một thẩm mỹ chung mà không làm mất đi cá tính của từng nghệ sĩ? Đâu là ranh giới giữa việc thích nghi với thị trường và thỏa hiệp với gu thẩm mỹ của mình?
Những ngày đầu gặp gỡ, chúng tôi gắn kết nhờ chung gu nghe nhạc và sự ăn ý trong công việc. Dù có nền tảng bài bản và hỗ trợ anh em nhiều ở khâu hoàn thiện sản phẩm (hòa âm, cấu trúc, sound), tôi không bao giờ áp đặt phong cách của mình lên người khác. Một “thế giới”’ SpaceSpeakers được hình thành tự nhiên không phải vì chúng tôi có chung một màu sắc, mà vì chúng tôi đồng điệu trong tư duy và tiêu chuẩn âm nhạc.
Với tôi, ranh giới giữa việc thích nghi thị trường và giữ gu cá nhân là sự linh hoạt thay đổi cách tiếp cận, nhưng không thay đổi bản chất. Nghệ sĩ cần hiểu khán giả muốn gì, hiểu thị trường vận hành ra sao, nhưng vẫn phải giữ được những giới hạn nghệ thuật cốt lõi của mình.
Trải qua nhiều năm hoạt động, điều khiến tôi trân trọng nhất là có được những người anh em chung chí hướng và sự đồng hành của khán giả.
Tiêu chí lựa chọn nghệ sĩ của SpaceSpeakers từng được mô tả qua tinh thần chiến binh, năng lực về nhạc lý, sáng tác, giọng hát hoặc tư duy âm nhạc. Với riêng Touliver, khi nhìn thấy một nghệ sĩ mới, phẩm chất nào cho anh thấy người đó có thể phát triển lâu dài, chứ không chỉ phù hợp với một xu hướng nhất thời?
Điều tôi tìm kiếm ở một nghệ sĩ mới là chất riêng và sự khác biệt khiến tôi phải tò mò. Kỹ năng có thể trau dồi, nhưng cá tính âm nhạc và khả năng tự đào sâu bản thân mới là nền tảng phát triển lâu dài.
Dù vậy, tài năng chỉ giúp bạn bắt đầu. Để đi đường dài, nghệ sĩ buộc phải trải qua quá trình rèn luyện khắc nghiệt. Tính kỷ luật, sự kiên trì và thái độ làm nghề nghiêm túc mới là những yếu tố sống còn để duy trì một sự nghiệp bền vững.
Khi gu của một cá nhân dần trở thành tiêu chuẩn của một tập thể và có khả năng ảnh hưởng đến thế hệ nghệ sĩ sau, nguy cơ lớn nhất có phải là mọi người bắt đầu lặp lại phong cách của người dẫn dắt? Anh làm thế nào để truyền lại tiêu chuẩn và tư duy, thay vì tạo ra những phiên bản giống Touliver hoặc SpaceSpeakers?
Ở SS Label hiện tại, chúng tôi không gò ép bất kỳ ai vào một hình mẫu cụ thể nào, kể cả bản thân tôi cũng vậy. Tôi luôn khuyến khích các bạn trẻ tự do khám phá tiềm năng của chính mình. Với tôi, một nghệ sĩ thành công trước hết phải sở hữu cái tôi và cá tính độc bản. Nếu ai cũng cố trở thành phiên bản của người khác, chúng ta sẽ chỉ có một thị trường toàn những bản sao, và điều đó không thể tạo nên một nền âm nhạc thực sự phát triển.
Thứ tôi muốn truyền lại không phải là tư duy “hãy làm nhạc giống SpaceSpeakers”, mà là cách chúng tôi làm nghề: sự nghiêm túc, tính kỷ luật, tiêu chuẩn khắt khe cho sản phẩm, tinh thần học hỏi và luôn tự hỏi “mình có thể làm điều này tốt hơn không?”. Tôi mong các bạn rút ra được bài học từ những trải nghiệm của chúng tôi, nhưng sau đó phải bước ra khỏi cái bóng của đàn anh để tự mở đường cho chính mình.
Nếu một ngày có nghệ sĩ bước ra từ SS Label với âm nhạc hoàn toàn khác biệt so với SpaceSpeakers, nhưng vẫn giữ được cá tính mạnh và bộ tiêu chuẩn chất lượng cao, thì đó mới là điều khiến tôi tự hào nhất.
Khi được nhìn nhận là một trong những người góp phần định hình lĩnh vực của mình, anh cho rằng dấu ấn của một người góp phần định hình âm nhạc nên được nhìn nhận qua điều gì: thay đổi gu thưởng thức của khán giả, mở rộng không gian sáng tạo cho nghệ sĩ hay tạo ra một cách vận hành mới cho thị trường?
Tôi nghĩ sự thay đổi bắt đầu từ việc khán giả có thêm những trải nghiệm âm nhạc đa dạng. Khi người nghe chấp nhận cái mới, thị trường tự khắc xoay trục, mở đường cho những cách làm mới và những nghệ sĩ mới.
15 năm trước, chúng tôi chọn theo đuổi Hip Hop, R&B và Electronic khi thị trường đại chúng vẫn chưa thực sự cởi mở với những dòng nhạc này. Việc chứng kiến chúng từ chỗ kén người nghe, dần trở nên thịnh hành như hiện nay chính là minh chứng rõ nét nhất cho sự chuyển mình của thị trường.
Về vai trò định hình, tôi tin không ai có thể tự tay làm nên mọi thứ. Những người đi trước đôi khi chỉ đóng vai trò là những người dò đường, mạnh dạn mở ra một vài hướng đi để những người theo sau có thể tự tin bước qua và vươn xa hơn.
Theo anh, một lĩnh vực có thực sự cần những cá nhân hoặc tiêu chuẩn đóng vai trò định hướng? Sự dẫn dắt ấy có thể mang lại những giá trị gì?
Tôi nghĩ trong bất kỳ một tập thể nào cũng cần có một người leader. Nhưng theo tôi, leader không chỉ là người định hướng về chuyên môn hay đưa ra quyết định, mà còn phải là người có thể tạo ra một văn hóa chung cho tập thể. Đối với nghệ thuật, điều này càng quan trọng vì mỗi người đều có cái tôi rất lớn. Người dẫn dắt không nên chỉ nói cho mọi người biết phải làm gì, mà cần giúp họ hiểu vì sao mình làm điều đó và tiêu chuẩn mà tập thể đang hướng đến là gì.
Ngoài chuyên môn, tôi cũng nghĩ lifestyle và cách một người sống, làm việc, kỷ luật với bản thân cũng ảnh hưởng rất nhiều đến con đường nghệ thuật của họ. Nghệ sĩ không thể chỉ có cảm hứng trong phòng thu mà không có một nền tảng sống và làm việc đủ tốt để duy trì sự nghiệp lâu dài.
Một leader tốt, theo tôi, là người có thể tạo ra tiêu chuẩn nhưng không biến tiêu chuẩn đó thành khuôn mẫu. Họ phải giúp những người xung quanh tốt hơn, nhưng đồng thời vẫn để mỗi người có không gian để trở thành chính mình.
Và cuối cùng, một người dẫn dắt tốt không phải là người khiến tập thể phụ thuộc vào mình, mà là người giúp những người khác đủ trưởng thành để một ngày nào đó họ có thể tự dẫn dắt chính mình.
Nghệ sĩ không thể chỉ có cảm hứng trong phòng thu mà không có một nền tảng sống và làm việc đủ tốt để duy trì sự nghiệp lâu dài.
Nhìn vào lĩnh vực mình đang hoạt động, anh thấy đâu là những chuyển biến đáng chú ý nhất hiện nay? Những thay đổi đó đang mở ra cơ hội và thách thức gì cho thế hệ tiếp theo?
Theo quan sát của tôi, một trong những chuyển biến đáng chú ý nhất hiện nay chắc chắn là sự xuất hiện và phát triển rất nhanh của trí tuệ nhân tạo. Các thế hệ tiếp theo có thể tiếp cận công nghệ, kiến thức và những công cụ để làm nhạc nhanh hơn chúng tôi rất nhiều khi còn trẻ. Nếu trước đây để có được một sound, một phần mềm hay một kiến thức chuyên môn đôi khi phải mất rất nhiều thời gian tìm hiểu, thì ngày hôm nay mọi thứ đã trở nên dễ tiếp cận hơn rất nhiều.
Đó là một cơ hội rất lớn, nhưng đồng thời cũng tạo ra sự cạnh tranh khốc liệt hơn. Khi công cụ trở nên dễ tiếp cận, khoảng cách về kỹ thuật cũng được rút ngắn, và lúc đó thứ tạo nên sự khác biệt lại càng nằm ở tư duy, cá tính và trải nghiệm của mỗi người.
Tôi nghĩ AI nên được sử dụng như một công cụ để mở rộng khả năng sáng tạo của con người, chứ không nên trở thành thứ thay thế hoàn toàn quá trình sáng tạo. Nếu quá phụ thuộc vào công nghệ, chúng ta rất dễ tạo ra những sản phẩm có thể nhanh và đẹp nhưng lại thiếu đi cái hồn.
Vì vậy, tôi nghĩ điều quan trọng nhất với thế hệ tiếp theo là luôn học tập và rèn luyện những kỹ năng mà công nghệ khó có thể thay thế:
Công nghệ sẽ còn thay đổi rất nhanh. Những công cụ mà chúng ta đang sử dụng hôm nay có thể sẽ trở nên rất khác trong vài năm tới. Nhưng nếu một người có nền tảng tốt, có tư duy độc lập và biết mình muốn nói điều gì thông qua âm nhạc, thì họ sẽ luôn có cách để thích nghi với những thay đổi đó.
Q&A nhanh cùng Touliver:
- Một tác phẩm ngoài âm nhạc đã ảnh hưởng rõ nhất đến gu của anh là?
Berserk – Kentaro Miura.
- Một món đồ trong phòng thu phản ánh rõ nhất gu cá nhân của anh là?
Chắc là mọi thứ tôi chọn mua đều ưu tiên màu đen.
- Một địa điểm cụ thể mà anh thường tìm đến để làm mới cảm hứng?
Phan Rang.
- Anh có thói quen nào mà anh nghĩ ảnh hưởng lớn đến quá trình sáng tạo của mình không? Nếu có, thì đó là gì?
Tập luyện thể chất và chơi thể thao. Nó giúp tôi giữ được sự tỉnh táo để làm việc với hiệu suất cao trong suốt một ngày.
- Chi tiết nào khiến anh tin rằng đó là một sản phẩm có gu/sức hấp dẫn?
Cảm giác nổi da gà (Goosebumps).
