Sau cuộc trò chuyện về hành trình thử nghiệm văn hóa trong MV khiến tôi nhận ra bức tranh rộng hơn của thế hệ Giám đốc Sáng tạo tại Việt Nam, nơi mỗi cá nhân đều đang học hỏi và sáng tạo không ngừng nghỉ. Từ đó, tôi bắt đầu tìm đến Ben Phạm − một Giám đốc Sáng tạo chọn tiếp cận văn hóa Việt theo nhịp điệu mềm mại hơn. Thay vì theo đuổi ngôn ngữ hình ảnh táo bạo, Ben lại “vui đùa” cùng các chi tiết văn hóa Việt trong MV qua lăng kính hoạt họa đầy màu sắc: bay bổng, giàu trí tưởng tượng và đậm chất kể chuyện.
Chúng tôi gặp nhau để nói về văn hóa dân gian trong âm nhạc và thực hành sáng tạo hiện đại − một chủ đề đang được nhắc đến ngày càng nhiều. Nhưng trái với những lớp lang màu sắc và biểu tượng dân gian được Ben đưa vào MV, cách anh tiếp cận văn hóa lại khá giản dị và nhẹ nhàng. Ben tìm đến văn hóa trước hết vì nó phù hợp với nghệ sĩ và âm nhạc, đồng thời xuất phát từ sự tò mò rất cá nhân trước một kho tàng dân gian, truyện cổ tích mà anh vẫn luôn hứng thú. Trước khi được nhắc đến nhiều hơn với các dự án mang màu sắc dân gian kết hợp cùng Phương Mỹ Chi, Ben đã có kinh nghiệm xây dựng MV âm nhạc cho nhiều nghệ sĩ với các dòng nhạc đa thể loại từ pop, ballad đến rap như Amee, Sơn Tùng M-TP, Văn Mai Hương, Chi Pu, Low G. Ben hài hước tự nhận mình là “nhạc nào cũng nhảy”. Một sự linh hoạt, đồng thời cũng thể hiện nguyên tắc làm nghề rất rõ ràng: Không bao giờ áp đặt cái tôi lên nghệ sĩ.
Với Ben, một MV không thể được xây dựng từ xu hướng thị trường, mà phải bắt đầu từ tính cách, âm nhạc và định hướng dài hạn của nghệ sĩ. Nguyên tắc sáng tạo này cũng không là ngoại lệ khi anh khai thác chất liệu văn hóa trong MV cho Phương Mỹ Chi. Các dự án của anh sẽ khởi đầu từ những cuộc trò chuyện dài, quan sát, hỏi nghệ sĩ muốn thay đổi điều gì, muốn trở thành ai, đến lắng nghe từng ca khúc để hiểu rõ thế giới quan và màu sắc âm nhạc của họ. “Mình không muốn ép ai vào một concept chỉ vì nó đang thịnh hành”.
Ben bắt đầu kể về thời điểm anh gặp gỡ Phương Mỹ Chi cũng là lúc anh vừa rời công ty cũ. Một giai đoạn tự do nhưng đầy chông chênh: sáng tạo chững lại, không có nguồn cảm hứng mới. Trong khi đó, Phương Mỹ Chi lại đứng trước bài toán: Làm sao để tiếp nối chất liệu dân gian mà không một màu. Đôi bên gặp nhau tại điểm giao của những trăn trở: một người cần cú hích đủ mạnh để bứt phá khỏi quỹ đạo cũ, một người cần tư duy kể chuyện mới mẻ cho những chất liệu vốn đã nằm lòng.
Ở thời điểm đó, khi văn hóa Việt đã bắt đầu có sức lan tỏa nhất định trong âm nhạc, việc tiếp tục khai thác chất liệu này lại khiến anh cảm thấy nhiều áp lực hơn là thuận lợi. Ben thẳng thắn thừa nhận: “Thật sự mình rất áp lực. Mình không có quá nhiều tư liệu tham chiếu về văn hóa Việt để tự tin bắt tay vào làm. Mà với những yếu tố liên quan đến truyền thống, chỉ cần hiểu sai một chi tiết thôi, câu chuyện mình kể cũng có thể lệch hướng”. Chính suy nghĩ này khiến Ben không vội tìm một công thức mà bắt đầu “giải mã” Phương Mỹ Chi qua những buổi gặp gỡ liên tục. Anh lắng nghe lại cả những bản demo từng bị bỏ qua, lần theo từng chi tiết nhỏ để tìm ra ý tưởng tiềm năng mà đôi khi chính người trong cuộc cũng chưa kịp nhận ra.
Từ đó, Ben bắt đầu nhìn mỗi MV như một phần trong dòng chảy lớn hơn của nghệ sĩ, nơi hình ảnh được xây dựng xuyên suốt qua album, concert và từng giai đoạn phát triển. Từ Vũ trụ có anh − ca khúc mở đầu cho giai đoạn chuyển mình của Phương Mỹ Chi đến Đẩy xe bò hay album Vũ trụ cò bay, các yếu tố dân gian được xây dựng thành một hệ sinh thái thị giác xuyên suốt. Hình ảnh con cò, bản đồ cò bay hay sân khấu hát bội xuất hiện như những biểu trưng được chắt lọc kỹ lưỡng, vừa để khán giả ghi nhớ, vừa mở ra một câu chuyện dài hơn phía sau.
Dù vậy, sự thận trọng vẫn luôn hiện diện trong cách anh làm việc. Anh xem sáng tạo trên nền văn hóa là hành trình nhiều rủi ro, buộc mình phải tìm đến các nghệ nhân, học hỏi và hiểu thật sâu trước khi thực hành. Có lẽ cũng từ cách làm việc ấy khiến tôi dần quay về một suy nghĩ mà Ben Phạm chia sẻ từ trước. Anh từng bày tỏ rằng làm nghệ thuật “vì mình trước”. Khi nhắc lại điều này, Ben xem đó như điểm khởi đầu rất thật về mình khi bước vào hành trình sáng tạo. Đến giờ vẫn vậy, Ben tâm niệm, một sản phẩm chỉ có thể đi xa khi người tạo ra nó thật sự tin tưởng và tận hưởng quá trình ấy. “Văn hóa không phải là xu hướng. Mình tin là để làm văn hóa thành công, bạn phải có tình yêu trong sáng với nó”.
Văn hóa không phải là xu hướng. Mình tin là để làm văn hóa thành công, bạn phải có tình yêu trong sáng với nó
Nếu chỉ tiếp cận văn hóa bằng tâm thế tính toán − làm để tạo dấu ấn hay gây tiếng vang thì hành trình ấy dễ rơi vào ngắn hạn. Ngược lại, bắt đầu từ tình yêu và sự đối thoại chân thành, văn hóa sẽ tự tìm cách mở đường cho tác phẩm lan tỏa. Xuất phát từ niềm tin rằng văn hóa cần được chạm tới bằng một tình yêu đủ trong trẻo, Ben chọn tiếp cận chất liệu dân gian theo hướng gần gũi và tự nhiên nhất. Anh nhận ra nhiều biểu tượng quen thuộc của Việt Nam vẫn hiện diện rất rõ trong ký ức cộng đồng, nhưng lại thiếu một hình hài thị giác cụ thể vì phần lớn chỉ được lưu truyền qua lời kể và truyền miệng.
Tư duy này phần nào đến từ cách quan sát văn hóa Nhật Bản. Anh tự hỏi: “Tại sao người Nhật có thể xây dựng những hình tượng có nhận diện thị giác rất đặc trưng: một chàng trai đeo băng đầu mang quả đào đi cùng chó, khỉ và chim là đủ để gợi nhớ đến Momotaro; hay hình ảnh cô gái bước ra từ ống tre khiến người xem lập tức liên tưởng đến công chúa Kaguya. Những “signature” ấy được làm mới liên tục trong các sản phẩm giải trí, khiến văn hóa luôn sống động mà không trở nên cũ kỹ”.
Đó cũng là điều anh mong muốn khi đưa điều này vào MV: tạo ra những hình ảnh đủ quen để khán giả nhận ra ngay, nhưng vẫn mang hơi thở đương đại. Chúng được đặt vào một dòng chảy hình ảnh tự nhiên hòa trộn nhịp nhàng với giai điệu của bài hát, để khán giả cảm nhận sự gắn kết thân thuộc. Giống như khi bài đồng dao Chi chi chành chành hay câu hát Bắc Kim Thang vang lên − giản dị, trong trẻo, nhưng luôn gợi ra nhiều tầng ký ức phía sau.
Điều thú vị là cách tiếp cận này cũng được phản ánh nhất quán trong cách Ben làm MV: dù thay đổi về hình ảnh hay quy mô sản xuất, anh vẫn giữ mục tiêu tạo ra trải nghiệm giải trí dễ tiếp cận cho khán giả. Ben nói thẳng rằng mình đang làm giải trí − những sản phẩm để người xem có thể thư giãn sau một ngày dài. “Mình đang làm giải trí mà. Mọi người đi làm cũng rất vất vả, nên mình thật sự muốn mang đến trải nghiệm nhẹ nhàng cho người xem”. Từ nền tảng ấy, phía sau những MV dần hình thành hướng đi dài hơi hơn: xây dựng một hệ thống hình ảnh có thể khiến người xem gần gũi hơn với văn hóa Việt bằng chính ngôn ngữ trực quan nhất.
Tình yêu và sự chân thành, văn hóa sẽ tự tìm cách mở
đường cho tác phẩm lan tỏa
Và để văn hóa ngày càng phát triển, Ben tin rằng văn hóa không thuộc về một cá nhân mà là không gian chung cần nhiều người cùng góp sức. Anh tận hưởng quá trình làm việc với nhiều nghệ sĩ khác nhau, kết hợp đội ngũ minh họa, vẽ tay, dành thời gian nghiên cứu từng chi tiết nhỏ. Ben kể: “Mình thậm chí còn giữ một cuốn sổ ghi lại tên những nghệ sĩ từng đồng hành qua nhiều dự án như một cách lưu giữ kỷ niệm riêng của mình”.
Mỗi sản phẩm âm nhạc, vì thế trở thành quá trình tích lũy, nơi các lớp chất liệu và ý tưởng hình thành dần qua từng lần hợp tác, vừa giữ được tinh thần xuyên suốt vừa mở ra những cách diễn giải thú vị mới. Chính cách làm việc mang tính cộng hưởng này khiến thưởng thức MV mang màu sắc dân gian của Ben như đang bước vào “một ngàn lẻ một” câu chuyện văn hóa, được tái hiện qua hàng ngàn lăng kính. Từng khung hình, từng chuyển động, từng hiệu ứng thị giác, đến màu sắc đều liên tục biến chuyển, hoán đổi thú vị qua nhiều sắc độ hoạt họa, dẫn dắt người xem qua vô vàn sự bay bổng và giàu trí tưởng tượng.
Nhìn vào Ben, tôi nhận ra hành trình chạm đến văn hóa của anh luôn đong đầy sự hứng thú về hai chữ “đất nước”. Ở anh, chất Việt len lỏi tự nhiên như một phần của tính cách − nhẹ nhàng, bay bổng và luôn đầy tò mò. Ben tiếp cận văn hóa như chơi đùa cùng ký ức, dẫn dắt trí tưởng tượng để kể lại những điều quen thuộc theo nhịp điệu mới.
Khi giữ được sự chân thành, kiên nhẫn với lịch sử, con người, làm nó bằng một tình yêu trong sáng, mọi sáng tạo dường như sẽ tự tìm được nhịp đi riêng. Như cách Ben vẫn lặng lẽ để dòng chảy ấy dẫn lối cho từng lựa chọn hình ảnh, từng nhịp kể và cách anh gìn giữ những điều thân thuộc của mình
**Ê-kíp thực hiện**
Nhiếp ảnh gia: Phước Phạm.
Trang điểm & Làm tóc: Hải Ngọc Nguyễn.
